سه پرونده ایران در مسیر بررسی یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس

به گزارش خبرگزاری رکنا، بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو از ۹ تا ۱۴ آذرماه ۱۴۰۵ (۳۰ نوامبر تا ۵ دسامبر ۲۰۲۶) به میزبانی شهر شیامن چین برگزار می‌شود، نشستی که در آن پرونده‌های پیشنهادی کشورهای مختلف برای ورود به فهرست‌های میراث‌ناملموس بررسی خواهد شد و ایران نیز با سه پرونده مشترک، در مسیر توسعه حضور بین‌المللی و تقویت همکاری‌های فرهنگی منطقه‌ای قرار دارد.

علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا با اشاره به سازوکار بررسی پرونده‌ها در کمیته بین‌دولتی یونسکو اظهار کرد: این کمیته هر سال تعدادی از پرونده‌های پیشنهادی کشورهای عضو را در دستور کار قرار می‌دهد و با توجه به ظرفیت محدود بررسی سالانه، اولویت‌بندی مشخصی برای رسیدگی به درخواست‌ها وجود دارد.

او ادامه داد: در حال حاضر ایران با ۲۷ عنصر ثبت‌شده، در جمع کشورهای پیشرو در حوزه میراث ناملموس قرار دارد و همین جایگاه موجب شده است که امکان بهره‌گیری از سهمیه ملی برای کشور، متناسب با سازوکار اولویت‌بندی یونسکو، محدودتر باشد.

ثبت مشترک؛ راهبرد ایران برای تداوم حضور در فهرست‌های جهانی

رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی با تشریح رویکرد ایران برای استمرار حضور در فرایندهای ثبت‌جهانی افزود: در سال‌های اخیر، روند ارائه پرونده‌های ایران به‌گونه‌ای پیش رفته است که در برخی دوره‌ها پرونده ملی و در دوره‌های دیگر پرونده‌های مشترک با سایر کشورها در دستور کار قرار می‌گیرد. برای نمونه، سال گذشته پرونده «هنر آینه‌کاری؛ در معماری ایرانی» به‌عنوان پرونده ملی ایران به ثبت رسید و در دوره جاری نیز سه پرونده مشترک کشور برای بررسی ارائه شده است.

سه پرونده مشترک ایران در مسیر بررسی یونسکو

ایزدی با تشریح سه پرونده پیشنهادی ایران برای بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی یونسکو اظهار کرد: در دوره جاری، سه پرونده «تیرگان/وارداوار»، «نمدمالی سنتی» و «سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد» از سوی ایران و کشورهای شریک برای بررسی ارائه شده‌اند و امیدواریم با طی مراحل ارزیابی و بررسی در کمیته، شاهد ثبت این عناصر در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو باشیم.

او افزود: پرونده تیرگان/وارداوار به‌صورت مشترک با ارمنستان ارائه شده است. پرونده نمدمالی سنتی با مشارکت هشت کشور ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان تدوین شده و پرونده سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد نیز با مشارکت ایران، تاجیکستان و ترکمنستان در فرایند بررسی قرار دارد.

رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی با ابراز امیدواری نسبت به نتیجه بررسی این پرونده‌ها گفت: امیدواریم هر سه پرونده بتوانند مراحل ارزیابی را با موفقیت پشت سر بگذارند و با ثبت آن‌ها، تعداد عناصر میراث ناملموس ایران در فهرست‌های یونسکو از ۲۷ به ۳۰ برسد.

سه سازوکار یونسکو برای معرفی و پاسداری از میراث ناملموس

ایزدی در بخش دیگری از این گفت‌وگو با تشریح ساختار فهرست‌های میراث ناملموس یونسکو اظهار کرد: عناصر میراث ناملموس در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو در یک فهرست واحد قرار نمی‌گیرند، بلکه سه سازوکار اصلی برای شناسایی، معرفی و پاسداری از این میراث پیش‌بینی شده است که هر یک ماموریت و کارکرد مشخصی دارند.

او توضیح داد: نخست، فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت است که عناصر فرهنگی شناخته‌شده و برخوردار از ظرفیت معرفی و ترویج در سطح جهانی در آن قرار می‌گیرند. نوروز نمونه‌ای از این دسته است که به دلیل گستره فرهنگی، مشارکت جوامع مختلف و ظرفیت انتقال بین‌نسلی، توانسته است در سطح بین‌المللی جایگاه قابل توجهی پیدا کند.

رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی ادامه داد: دسته دوم به عناصر میراث‌ناملموسی اختصاص دارد که به دلایل مختلف از جمله تغییر سبک زندگی، تحولات اجتماعی، دگرگونی‌های فناورانه و کاهش فرصت انتقال مهارت‌ها، در معرض خطر فراموشی یا تضعیف قرار دارند و نیازمند اقدامات فوری برای پاسداری هستند.

او با اشاره به پرونده مهارت‌های سنتی ساخت و دریانوردی با لنج‌های ایرانی در خلیج‌فارس به‌عنوان یکی از نمونه‌های این دسته گفت: مهارت لنج‌سازی از جمله میراث‌های ارزشمند و ریشه‌دار ایران است که در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری یونسکو قرار گرفته است. متاسفانه در جریان جنگ نیز بخشی از لنج‌های کشور با اصابت و آسیب‌های جدی مواجه شدند و تعدادی از آن‌ها از بین رفتند.

ایزدی در تشریح سازوکار سوم افزود: دسته دیگری از اقدامات یونسکو به برنامه‌ها، پروژه‌ها و فعالیت‌های پاسداری مطلوب اختصاص دارد، یعنی اقداماتی که کشورها برای حفظ یک عنصر فرهنگی، انتقال دانش و مهارت آن به نسل‌های بعد و تضمین استمرار حیاتش انجام داده‌اند و به‌عنوان تجربه‌های موفق در سطح بین‌المللی معرفی می‌شوند.

او با اشاره به برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران اظهار کرد: خوشنویسی از جمله نمونه‌هایی است که در قالب برنامه پاسداری مطلوب در یونسکو معرفی شده است. فعالیت انجمن‌های خوشنویسی در نقاط مختلف کشور، آموزش مستمر، تربیت هنرجویان و انتقال مهارت از استادان به نسل‌های جدید، از جمله اقداماتی است که به استمرار این هنر کمک می‌کند.

میراث ناملموس؛ روح حاکم بر میراث ملموس و حافظ حیات تمدن‌ها

رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی گفت: به اعتقاد من، میراث ناملموس یا معنوی، روح حاکم بر حوزه میراث ملموس است. آداب و رسوم، آیین‌ها، سنت‌ها، مهارت‌ها و دانش‌های بومی هستند که به حیات انسانی معنا و مفهوم می‌بخشند و بر نحوه شکل‌گیری، استفاده و کارکرد آثار و اشیای ملموس نیز تاثیر مستقیم دارند.

ایزدی با بیان اینکه پاسداری از میراث‌ناملموس باید با نگاه به آینده و انتقال بین‌نسلی دنبال شود، تصریح کرد: تغییر سبک زندگی، توسعه فناوری و تحولات اجتماعی ممکن است موجب شود بخشی از آداب و رسوم، مهارت‌ها و دانش‌های سنتی به‌تدریج از زندگی روزمره فاصله بگیرند و در معرض فراموشی قرار گیرند. به همین دلیل، صرف شناسایی و ثبت یک عنصر فرهنگی کافی نیست و باید مجموعه‌ای از اقدامات عملی برای تداوم آن در جامعه انجام شود.

او ادامه داد: انتقال مهارت‌ها به نسل‌های جدید، ایجاد بسترهای آموزشی، حمایت از استادکاران و حاملان میراث، فعال نگه داشتن انجمن‌های تخصصی و فراهم کردن زمینه حضور این عناصر در زندگی اجتماعی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به استمرار میراث ناملموس کمک کند.

رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی در پایان خاطرنشان کرد: امیدواریم با پیگیری پرونده‌های ملی و مشترک، شاهد اتفاقات موثرتر و گسترده‌تری در حوزه میراث ناملموس، غیرمادی و معنوی کشور باشیم. این حوزه با هویت تاریخی، سرمایه اجتماعی و استمرار حیات فرهنگی ملت‌ها ارتباط مستقیم دارد.. میراث آریا