بازار سیاه رحم اجاره‌ای و روایت رنج‌های پنهان مادران جایگزین

به گزارش خبرگزاری رکنا، سن حداکثر ۳۰ سال، ساکن تهران، فقط مجرد. از دیگر مشخصه‌ها اینکه «سابقه یک زایمان طبیعی داشته باشد و مبلغ یک میلیارد تومان به‌علاوه ماهیانه ۳۰ میلیون تومان و هزینه خورد و خوراک هم پرداخت می‌شود.» کاملا قابل حدس است که ماجرا از چه قرار است. این یکی از چند ده آگهی است که در سایت دیوار درباره رحم اجاره‌ای منتشر شده است. همین حالا اگر به بخش استخدام و کاریابی یا خدمات زیبایی و سلامت این سایت سر بزنید با حجم زیادی از چنین آگهی‌هایی روبه‌رو می‌شوید که البته اغلب آنها توسط واسطه‌ها ثبت شده و نکته جالب اینکه اتباع خارجی هم در چرخه ثبت این آگهی‌ها، دست کم به صورت ضمنی حضور دارند.

بازار سیاه رحم اجاره‌ای؛ شروع قیمت‌ها از ۴۰۰ تا ۹۰۰ میلیون تومان

عرف؟ مبلغی که در بیشتر این آگهی‌ها مطرح شده اغلب به این شرح است؛ یک نفر در آخرین به‌روزرسانی ۲۱ مهر در این باره نوشته است: «رحم اجاره مبلغ تا یک میلیارد و تخمک 50» این آگهی البته از سمت واسطه است و در بخش توضیحات نوشته: «در بهترین مراکز ناباروری در تهران، سن رحم تا40سال، سن تخمک تا34، اتباع و ایرانی و از شهرستان پذیرش نداریم.»

آگهی دیگری در به‌روزرسانی ۲۵ مهرماه از شهرک غرب است و احتمالا باز هم از سمت واسطه یا به عبارتی دلال است: «نیازمند رحم اجاره‌ای اتباع و ایرانی با شرایط و ویژگی‌های زیر: با بالاترین مبلغ: توافق بر اساس شرایط و مدارک مبلغ اجاره رحم 700 تا 900میلیون و نفقه ماهی 15 الی 25 میلیون تومان.»

همین چند قلم آگهی، نمای کلی این بازار را نشان می‌دهد؛ بازاری که از اوایل دهه هشتاد با تصویب قانون اهدای جنین در مجلس شکل رسمی و قانونی پیدا کرد. در این قانون بیشتر بحث اهدا مطرح بود تا از بروز اختلافات بعدی در میان خانواده‌هایی که از این روش برای فرزنددار شدن استفاده می‌کنند، جلوگیری شود اما آنچه در دهه‌های بعد اتفاق افتاد؛ پدیده جدیدی را زیر سایه همین قانون به وجود آورد و فرآیند مادری جایگزین به‌تدریج شکل تجاری پیدا کرد.

بنابراین قانونی که در ابتدا به نظر می‌رسید برای پیدا کردن راهکاری برای ناباروری بود، خیلی زود ماهیت آن تغییر کرد و شکل تجاری به خود گرفت. آن زمان یعنی اواخر دهه هشتاد سخن از رقم‌های چندین میلیونی بود و گزارش‌ها از نوسان نرخ رحم جایگزین و اجاره‌ای از دو تا هفت میلیون تومان خبر می‌دادند اما حالا عددها میلیاردی است.

زنانی که به سختی وارد گفت‌وگو می‌شوند

او یکی از چند آگهی‌دهنده‌ای است که سرانجام پاسخ پیام‌ها را می‌دهد اما چندان علاقه‌ای به سوالات متفرقه ندارد. می‌نویسد: «تا به حال بی‌پولی رو تجربه کردید؟ برای من این کار سخته و تا الان هم دو‌دل هستم، تو همین چند روز پیشنهادهای زیادی داشتم و هنوز نتونستم تصمیم قطعی بگیرم.» با سوالات بیشتر و بعد از اینکه متوجه می‌شود که پیشنهادی در کار نیست می‌نویسد: «وقتم را نگیرید.» 

وارد گفت‌وگو شدن با این افراد در مواجهه حضوری سخت‌ است و اغلب اعتماد نمی‌کنند مگر اینکه در شرایط خاصی قرار بگیرید. چند ماه پیش به‌طور اتفاقی وقتی روی صندلی انتظار مرکز درمانی نشسته بودم از گفت‌وگوی تلفنی زنی که کنار دستم نشسته بود، متوجه ماجرا شدم. آن زمان هنوز قصدی برای نوشتن گزارش نداشتم اما می‌خواستم وارد دنیایش شوم. سر صحبت را با این موضوع باز کردم که می‌خواهم وارد این بازار شوم. گفت: نشو!

این مادر جایگزین جز رنج‌ و آشفتگی که در آن روزها به واسطه بارداری، مشکلات زیادی داشته در ادامه گفت: «مجبور شدیم چند ماه در خانه دیگری زندگی کنیم و بگوییم به خاطر شغل همسرم به شهرستان رفته‌ایم. دست آخر هم گفتیم که نوزاد مرده به دنیا آمده.» دستش را روی دستم گذاشت و نصیحتم کرد: «شرایط پنهانکاری از خانواده رو نداری انجام نده! من هنوزم سرزنش می‌شم.»

ناباروری و فقر؛ دو سوی بازار باروری

تجربه حمیده دباغی، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی از پژوهشی درباره پدیده رحم اجاره‌ای هم این گونه است. او برای دست یافتن به این زنان (مادر جایگزین یا کارفرما) تلاش زیادی کرده؛ سراغ پزشک و مرکز درمانی رفته و درنهایت هم از طریق واسطه‌ها و پرداخت مبالغی به این افراد، با ۱۱ زن گفت‌وگوی عمیق داشته و شش مصاحبه هم از رسانه‌ها جمع‌آوری کرده تا این تحقیق کیفی را به سرانجام برساند.

نتایج مطالعات او نشان می‌دهد زنانی که در فرآیند اهدای رحم جایگزین قرار می‌گیرند با چهار موضوع عاملیت مشروط، کار عاطفی در کشاکش روان و تن، کالاشدگی بدن و راهبردهای معطوف به بقا مواجه هستند و البته رنج آنان دیده نمی‌شود.

دباغی در این پژوهش شرایط خانواده‌های متقاضی را بررسی کرده است؛ طبق مشاهدات او این خانواده‌ها سال‌ها در انتظار فرزند بوده‌اند و به همین دلیل همواره با قضاوت‌های متعدد خانوادگی و اجتماعی روبه‌رو می‌شدند و مجبور بودند از هر راهی برای تکمیل پروژه «خانواده شدن» خود استفاده کنند.

این پژوهشگر می‌گوید که مادری جایگزین برای هر دو زن (زنی که واقعا مادر می‌شود و زنی که این عمل را برای خانواده انجام می‌دهد) یک پروسه بسیار دردناک است. «در شرایط سخت اقتصادی که مثلا مرد خانواده در زندان است اگر یک خودرو داشته باشیم برای پرداخت ضمانت می‌توانیم آن را بفروشیم اما خانواده‌ای که همان یک خودرو یا اموال منقول و غیرمنقول دیگری ندارد برای عبور از تنگنا سرمایه اقتصادی را در بدن خود جست‌وجو می‌کند.»

کالاشدگی بدن و رنج‌های عاطفی

دباغی توضیح می‌دهد مهم‌ترین زمینه، عاملیتی است که در یک چارچوب مشروط شکل می‌گیرد: «این زنان اصولا در تنگنای اقتصادی سختی زندگی می‌کنند و سیاست خانواده را به سمت استفاده از راهکارهای کوتاه‌مدت برای تغییر شرایط اقتصادی خانواده می‌برند و سرمایه اقتصادی را در بدن خود جست‌وجو می‌کنند.»

او در بخش دیگری از این پژوهش به کار عاطفی می‌پردازد به این معنا که زنانی که مادر جایگزین شده‌اند در این مسیر باید تعلقات عاطفی به جنین را فراموش کنند مثلا برخی از این مادران برای جلوگیری از وابستگی خود، با فرزند در شکم صحبت نمی‌کردند. بعضی از آنها هم از ملاقات و شیردادن بعد از زایمان منع شده‌اند.

این پژوهشگر از مفهوم «زناشویی در تعلیق» یاد می‌کند که به معنای فاصله گرفتن، محبت‌ نکردن و غریبه دانستن زنی است که خود همسر به او اجازه مادری جایگزین را داده است تا مشکلش برطرف شود. مضمون دیگر پژوهش «کالاشدگی بدن» است که طبق آن بدن برای این زنان به سرمایه تبدیل می‌شود برای مثال نشانه‌های زیبایی‌شناسی از سن، تا رنگ چشم و گروه خون و سلامت و موارد دیگر به معیاری بیرونی برای انتخاب شدن از سوی خانواده متقاضی تبدیل شده و بدنی در این میان برنده می‌شود که حداقل یک تجربه موفق بارداری داشته باشد.

آگهی‌های رحم جایگزین فراتر از فهرستی از قیمت‌ها یا شرایط سنی و ویژگی‌های جسمی، روایتگر برخورد دو نیاز در یک بازارند؛ نیاز به فرزندآوری و تلاش برای رهایی از تنگناهای اقتصادی. اما این بازار ابعاد پنهان دیگری چون کالایی‌شدن بدن زنان و رنج‌های نادیده آنان تا گسترش مناسبات تجاری در حوزه ناباروری و باروری را هم دارد./ اعتمادآنلاین