باغ گیاه‌شناسی زاگرس؛ گنجینه سبز لرستان در فهرست میراث طبیعی ملی

به گزارش خبرگزاری رکنا، در زاگرس همه ثروت طبیعت به شکل جنگل‌های گسترده، رودخانه‌های خروشان یا قله‌های بلند دیده نمی‌شود. بخشی از این سرمایه در گونه‌هایی نهفته است که شاید در نگاه نخست کوچک و معمولی به نظر برسند؛ گیاهانی که با اقلیم کوهستانی سازگار شده‌اند، در برابر محدودیت‌های محیطی دوام آورده‌اند و هرکدام بخشی از حافظه زیستی این سرزمین را با خود حمل می‌کنند.

در خرم‌آباد، باغ گیاه‌شناسی زاگرس یکی از مکان‌هایی است که این مسئولیت را بر عهده گرفته است؛ مجموعه‌ای که فعالیت خود را از سال ۱۳۹۷ آغاز کرده و بر حفاظت خارج از رویشگاه گونه‌های گیاهی منطقه، به‌ویژه گیاهان بومی در معرض خطر و گونه‌های دارای ارزش اقتصادی، تمرکز دارد.

اکنون این باغ در آخرین جلسه کمیته ثبت میراث طبیعی کشور، در فهرست آثار طبیعی ملی قرار گرفته است؛ اتفاقی که نام این مجموعه را در سطح ملی برجسته می‌کند و می‌تواند زمینه توجه بیشتر به ظرفیت‌های علمی، حفاظتی و آموزشی آن را فراهم سازد.

اما اهمیت این ثبت را نباید تنها در اضافه‌شدن نام یک مجموعه به فهرست آثار ملی خلاصه کرد. مسئله اصلی آن است که چگونه می‌توان از این فرصت برای تقویت حفاظت از ذخایر ژنتیکی، گسترش پژوهش‌های کاربردی، آموزش بهره‌برداران و ایجاد پیوند میان طبیعت و اقتصاد محلی استفاده کرد.

از سال ۱۳۹۷ تا ثبت ملی؛ حفاظت بیرون از رویشگاه

نامدار صیادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفت‌وگو با مهر باغ گیاه‌شناسی زاگرس را یکی از گنجینه‌های مهم گیاهی کشور و مجموعه‌ای با اهمیت در حفاظت از ذخایر زیستی منطقه معرفی کرد.

به گفته او، این باغ از سال ۱۳۹۷ فعالیت خود را آغاز کرده و محور اصلی کار آن، حفاظت خارج از رویشگاه از گونه‌های گیاهی اقلیم زاگرس است؛ به‌ویژه گونه‌های بومی در معرض خطر و گیاهانی که از نظر اقتصادی نیز ارزش دارند.

صیادی می‌گوید در باغ زاگرس تاکنون حدود ۲۴۰ گونه گیاهی در پنج گرایش کاری مستقر شده و سازگاری یافته‌اند. این مجموعه همچنین در زمینه اهلی‌سازی ذخایر ژنتیکی، توسعه روش‌های کشت و بررسی راه‌های بهره‌برداری پایدار از گونه‌های نادر فعالیت می‌کند.

از نگاه رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، وظیفه باغ تنها به نگهداری گیاهان محدود نیست؛ آموزش جامعه محلی و افزایش آگاهی درباره حفاظت از تنوع زیستی نیز بخشی از مسئولیت‌های آن به شمار می‌رود.

ذخایر ژنتیکی؛ پشتوانه‌ای برای امنیت غذایی

اهمیت باغ گیاه‌شناسی زاگرس تنها در حفاظت از گیاهان بومی خلاصه نمی‌شود. ذخایر ژنتیکی گیاهی می‌توانند بخشی از پشتوانه علمی و عملی برای مواجهه با تغییر شرایط محیطی، اصلاح شیوه‌های کشت و توسعه محصولات سازگار با اقلیم باشند.

محمدجواد عسکری، رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، در جریان بازدید از باغ گیاه‌شناسی خرم‌آباد بر ضرورت تقویت بانک ژنی لرستان تأکید کرد.

عسکری با اشاره به فشارهای ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی، گفته است که استان با چالش‌هایی در زمینه آب، خاک، محیط‌زیست و منابع طبیعی مواجه است. از نظر او، تقویت ذخایر ژنتیکی و توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی باید در کنار برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع قرار گیرد؛ زیرا امنیت غذایی بدون توجه به شرایط اکولوژیک و ظرفیت‌های طبیعی، پشتوانه پایداری نخواهد داشت.

گیاهان دارویی؛ از ظرفیت طبیعی تا فرصت اقتصادی

لرستان به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی خود از ظرفیت‌هایی برای توسعه کشت گیاهان دارویی برخوردار است؛ اما تبدیل این ظرفیت به فعالیتی اقتصادی، تنها با افزایش سطح زیر کشت امکان‌پذیر نیست.

تولید پایدار به مجموعه‌ای از حلقه‌های به‌هم‌پیوسته نیاز دارد: شناخت گونه مناسب، آموزش کشت، برداشت اصولی، فرآوری، بسته‌بندی و دسترسی به بازار.

سید فرشاد بابایی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفت‌وگو با مهر بر جایگاه مجموعه باغ گیاه شناسی در شناخت و نگهداری گونه‌های گیاهی، به‌ویژه گیاهان دارویی سازگار با اقلیم زاگرس، تأکید کرد.

بابایی توسعه کشت گیاهان دارویی را از دو جهت مهم می‌داند: نخست، امکان استفاده از گونه‌های سازگار با شرایط اقلیمی و کمک به حفاظت از منابع طبیعی؛ دوم، ظرفیت ایجاد اشتغال و افزایش درآمد از طریق توسعه تولید و تکمیل زنجیره فرآوری.

شناسنامه ملی، آزمون ماندگاری

باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد حالا در فهرست آثار طبیعی ملی قرار گرفته است؛ عنوانی که جایگاه این مجموعه را در معرفی میراث طبیعی کشور برجسته می‌کند. اما ارزش واقعی این اتفاق، نه در نامی که به باغ داده شده، بلکه در مسیری است که پس از آن طی خواهد شد.

ثبت ملی، فرصتی برای جلب توجه بیشتر به این مجموعه است؛ فرصتی که اگر با حمایت علمی، آموزش کاربردی و همکاری دستگاه‌های مسئول همراه شود، می‌تواند از یک عنوان رسمی فراتر برود و به پشتوانه‌ای برای حفاظت از تنوع زیستی زاگرس تبدیل شود.

در نهایت، آینده باغ تنها به بقای گونه‌های گیاهی در محدوده آن وابسته نیست؛ مسئله این است که آیا دانش و تجربه انباشته‌شده در این مجموعه می‌تواند به بیرون از باغ راه پیدا کند، در تصمیم‌های کشاورزی و مدیریت منابع طبیعی اثر بگذارد و ارزش ذخایر ژنتیکی را برای نسل‌های بعدی حفظ کند یا نه.

شناسنامه ملی باغ زاگرس صادر شده است؛ حالا آزمون اصلی، ماندگارکردن ارزش‌هایی است که این شناسنامه به رسمیت شناخته است./ ایرنا