بررسی نتایج کنکور ۱۴۰۵: ۲۱ رتبه از ۴۰ رتبه برتر برای تهران است / پول تعیین کننده است

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، سامان سلامیان، معلم ریاضی و روانشناس در گفت و گو با رکنا گفت: نگاهی به نتایج کنکور سراسری ۱۴۰۵، پیش از هر تحلیل دیگری، یک نکته قابل تامل را پیش روی ما می‌گذارد از مجموع ۴۰ رتبه برتر پنج گروه آزمایشی، ۲۱ رتبه، معادل ۵۲.۵ درصد، متعلق به تهران است. در گروه علوم انسانی نیز ۶ رتبه از ۱۰ رتبه نخست و در گروه هنر هر پنج رتبه نخست متعلق به تهران است؛ در زبان‌های خارجی نیز ۴ رتبه از ۵ رتبه اول به تهران رسیده است. در مقابل، مازندران در گروه ریاضی پدیده‌ای قابل توجه داشته و پنج رتبه از ده رتبه نخست این گروه از قائم‌شهر، آمل و بابل بوده‌اند.

وی در ادامه افزود: این آمار البته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که محل زندگی یا وضعیت اقتصادی علت موفقیت یا عدم موفقیت تحصیلی است؛ اما یک سؤال جدی را مطرح می‌کند: آیا فرصت تبدیل استعداد به موفقیت آموزشی در سراسر کشور واقعا برابر است؟ پاسخ به این پرسش را نمی‌توان صرفاً با شمارش تعداد ویدئوهای رایگان اینترنت یا اعلام دسترسی دانش‌آموزان به شبکه‌های آموزشی داد.

اینترنت آمده است؛ اما آیا عدالت آموزشی هم آمده است؟

سامان سلامیان تاکید کرد: امروز تقریبا برای بسیاری از دروس مدرسه، ده‌ها و صدها ساعت محتوای ویدیویی رایگان، فایل PDF کتاب‌های کمک‌آموزشی، جزوه، آزمون و کلاس آنلاین در فضای مجازی وجود دارد. در نگاه نخست ممکن است تصور کنیم که فناوری، فاصله میان دانش‌آموز تهران و دانش‌آموز یک شهر کوچک یا منطقه محروم را از بین برده است؛ اما داشتن محتوا با داشتن فرصت یادگیری یکسان نیست.

این معلم و روانشناس در ادامه افزود: یک دانش‌آموز برخوردار ممکن است هم‌زمان مدرسه غیردولتی، معلم خصوصی، مشاور و برنامه‌ریز اختصاصی، آزمون‌های متعدد، لپ‌تاپ مناسب، اینترنت پرسرعت، اتاق مطالعه، منابع آموزشی متنوع و امکان شرکت در کلاس‌های تخصصی داشته باشد. دانش‌آموز دیگری ممکن است همان ویدیوی رایگان را با یک تلفن همراه مشترک در خانواده، اینترنت محدود و در محیطی نامناسب برای مطالعه تماشا کند. هر دو «به محتوا دسترسی دارند»؛ اما فرصت آموزشی آنها یکسان نیست.

آموزش رایگان؛ همیشه رایگان نیست

سلامیان گفت: بخش قابل توجهی از محتوای رایگان فضای مجازی نیز در عمل بخشی از اقتصاد تجاری آموزش است. محتوای رایگان می‌تواند نقش ورودی یا «قلاب» بازاریابی داشته باشد تا دانش‌آموز و خانواده را به سمت خرید پکیج آموزشی، کتاب، آزمون آزمایشی، کلاس خصوصی یا خدمات مشاوره و برنامه‌ریزی هدایت کند. بنابراین باید میان «محتوای رایگان» و «فرآیند آموزشی رایگان» تفاوت گذاشت.

وی تاکید کرد: موفقیت یک دانش‌آموز فقط با دیدن چند ساعت ویدئو اتفاق نمی‌افتد. تشخیص ضعف‌ها، طراحی برنامه، پیگیری اجرای برنامه، رفع اشکال، آزمون، تحلیل آزمون، اصلاح مسیر و حمایت روان‌شناختی، بخشی از فرایند یادگیری است؛ خدماتی که عمدتاً رایگان نیستند.

شکاف طبقاتی، حالا وارد کلاس درس شده است

سامان سلامیان افزود: در تهران و برخی شهرهای برخوردار، بازار آموزش به سطحی رسیده که خانواده‌های متمکن می‌توانند برای فرزند خود یک «اکوسیستم آموزشی» کامل ایجاد کنند: مدرسه غیردولتی، معلم خصوصی، مشاور و برنامه‌ریز اختصاصی، آزمون‌های متعدد، پانسیون مطالعاتی، کلاس‌های تخصصی و حتی هوم‌اسکولینگ و آموزش کاملاً شخصی‌سازی‌شده.

این معلم و روانشناس گفت: در سوی دیگر، برای خانواده‌ای که بخش بزرگی از درآمدش صرف مسکن، خوراک و هزینه‌های روزمره می‌شود، خرید چند جلد کتاب کمک‌آموزشی یا پرداخت هزینه یک مشاور خصوصی نیز ممکن است دشوار باشد. در نتیجه، طبقه اقتصادی خانواده فقط کیفیت زندگی را تعیین نمی‌کند؛ می‌تواند به‌تدریج بر کیفیت تجربه آموزشی نیز اثر بگذارد.

از مهدکودک تا کنکور؛ رقابت خیلی زودتر از دفترچه کنکور آغاز می‌شود

وی در ادامه گفت: موفقیت تحصیلی را نمی‌توان از سال کنکور آغازشده تلقی کرد. پیش از آن، سال‌های مهدکودک و دبستان، کیفیت زبان و ارتباط با کودک، عادت‌های مطالعه، تجربه موفقیت و شکست، سبک فرزندپروری، شکل‌گیری خودپنداره تحصیلی، اعتمادبه‌نفس، مهارت‌های شناختی و اجرایی، کیفیت مدرسه و حتی نگرش خانواده به «درس خواندن» بر مسیر تحصیلی دانش‌آموز اثر می‌گذارند.

این معلم و روانشناس تاکید کرد: حتی پیش از تولد نیز وضعیت سلامت، تغذیه، رفاه و سرمایه اجتماعی خانواده بخشی از زمینه رشد کودک را شکل می‌دهد؛ هرچند این موضوع به معنای جبر زیستی یا قطعی بودن آینده تحصیلی نیست. به بیان دیگر، رقابت کنکور ممکن است در روز آزمون برگزار شود، اما شرایط شرکت در این رقابت سال‌ها پیش از آن شکل گرفته است.

سلیمانی گفت: برای یک خانواده برخوردار، فراهم کردن کتاب، کلاس زبان، آموزش موسیقی، فناوری، مشاور، محیط مطالعه، مدرسه مناسب و فعالیت‌های فوق‌برنامه می‌تواند بخشی از زندگی عادی کودک باشد؛ اما همین امکانات برای یک خانواده کم‌برخوردار ممکن است مجموعه‌ای از هزینه‌های دست‌نیافتنی باشد.

«ژن خوب»؛ یا سرمایه‌ای که از نسل قبل به نسل بعد منتقل می‌شود؟

این معلم و روانشناس گفت: در ادبیات اجتماعی ایران، اصطلاح «ژن خوب» گاهی برای اشاره به برخورداری فرزندان برخی خانواده‌ها از مزیت‌های خانوادگی به کار می‌رود. از منظر علمی، نمی‌توان موفقیت تحصیلی را به «ژن خوب» تقلیل داد. همچنین شغل والدین به‌تنهایی علت موفقیت فرزند نیست؛ اما مفهوم دقیق‌تر و علمی‌تر، سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی خانواده است.

وی تاکید کرد: کودکی که در خانواده‌ای با تحصیلات بالاتر رشد می‌کند، ممکن است از سال‌های ابتدایی زندگی با کتاب، زبان، گفت‌وگوهای علمی، فناوری، الگوهای موفقیت تحصیلی و انتظارات آموزشی بالاتر مواجه باشد. اگر در سال‌های دبیرستان نیز خانواده توانایی پرداخت هزینه مشاور، برنامه‌ریز، معلم خصوصی و منابع آموزشی را داشته باشد، مجموعه‌ای از مزیت‌ها روی هم انباشته می‌شوند.

سامان سلامیان همچنین افزود: در سال‌های اخیر نیز در روایت‌ها و گزارش‌های مربوط به برخی رتبه‌های برتر، مواردی از والدین پزشک و متخصص دیده می‌شود؛ اما برای اینکه بتوان گفت این موضوع یک الگوی آماری در میان همه رتبه‌های برتر است، باید اطلاعات رسمی و جامع درباره تحصیلات و شغل والدین تمام رتبه‌های برتر منتشر و تحلیل شود. مسئله مهم‌تر از عنوان شغلی والدین این است آیا کودکی که از نخستین سال‌های زندگی در محیطی غنی از سرمایه فرهنگی و آموزشی رشد کرده، با همان خط شروع کودکی از یک خانواده محروم وارد رقابت تحصیلی می‌شود؟

لپ‌تاپ و اینترنت هم به سرمایه آموزشی تبدیل شده‌اند

سلامیان گفت: امروز یک لپ‌تاپ حرفه‌ای، اینترنت پایدار و پرسرعت، هدفون، فضای آرام مطالعه و دسترسی هم‌زمان به چندین منبع آموزشی، برای دانش‌آموز منطقه یک تهران ممکن است ابزارهای عادی مطالعه باشد؛ اما برای خانواده‌ای کم‌برخوردار، همین مجموعه می‌تواند بسیار پرهزینه باشد؛ بنابراین فناوری، برخلاف تصور اولیه، الزاماً به‌تنهایی شکاف را از بین نمی‌برد. فناوری زمانی ابزار عدالت آموزشی است که امکان استفاده مؤثر از آن نیز عادلانه توزیع شده باشد.

آیا روستا و عشایر از قله کنکور دور شده‌اند؟

وی همچنین گفت: در دهه‌های گذشته، روایت‌هایی از دانش‌آموزان روستایی، عشایری و مناطق محروم که با وجود محدودیت امکانات به رتبه‌های ممتاز دست یافته‌اند، بخشی از حافظه عمومی جامعه آموزشی ایران بود.

سامان سلامیان افزود: امروز حضور چنین دانش‌آموزانی در فهرست بسیار محدود رتبه‌های برتر، دست‌کم در فهرست منتشرشده رتبه‌های برتر ۱۴۰۵، بسیار کم‌رنگ است. فهرست رسمی امسال عمدتاً نام شهرهایی مانند تهران، همدان، کرج، تبریز، شیراز، کرمان، یزد، قزوین و شهرهای مازندران را نشان می‌دهد.

این معلم و روانشناس در پایان تاکید کرد: این به‌تنهایی برای گفتن اینکه «روستاییان از کنکور حذف شده‌اند» کافی نیست؛ اما می‌تواند زنگ هشداری برای یک پژوهش جدی باشد: آیا ساختار آموزشی امروز به اندازه گذشته امکان جهش یک استعداد محروم را فراهم می‌کند؟ اگر پاسخ منفی باشد، مسئله فقط کنکور نیست؛ مسئله آینده تحرک اجتماعی در ایران است.