ال‌نینو شاید ببارد، آسمان به کمک تالاب‌های ایران می‌آید؟

به گزارش خبرگزاری رکنا، پس از سال‌ها خشکسالی، کاهش ورودی آب و فشار بر منابع آبی، تالاب‌های ایران چشم به آسمان دوخته‌اند، آسمانی که امسال می‌تواند برای بخشی از این زیست‌بوم‌های تشنه، خبرهای متفاوتی داشته باشد، پیش‌بینی‌های اقلیمی از شکل‌گیری یک ال‌نینوی قوی در سال ۲۰۲۶ حکایت دارد و سازمان جهانی هواشناسی احتمال تداوم این پدیده تا زمستان را بالا ارزیابی کرده است.

در ایران نیز برخی پیش‌بینی‌ها از بارش‌های پاییزی نرمال تا بیش از نرمال حکایت دارد، شرایطی که در صورت تحقق می‌تواند فرصتی برای افزایش رواناب، تقویت جریان رودخانه‌ها و بهبود وضعیت آبی تالاب‌ها فراهم کند، اما میان «بارش بیشتر» و «آب بیشتر در تالاب» فاصله‌ای مهم وجود دارد، آبی که می‌تواند در مسیر خود به مصرف کشاورزی، شرب و صنعت برسد، پشت سدها ذخیره شود یا به‌ دلیل شدت بارش به‌ صورت سیلاب از دسترس خارج شود، بنابراین پرسش اصلی این است که اگر ال‌نینو بارش کشور را افزایش دهد، آیا این آب واقعاً به طبیعت تشنه ایران از جمله تالاب‌ها خواهد رسید؟

ال‌نینو یک پدیده اقیانوسی ـ جوی است که با گرم‌ شدن غیرمعمول سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد و از طریق تغییر الگوهای گردش جوی، می‌تواند بر بارش و دمای مناطق مختلف جهان اثر بگذارد، البته اثر آن در همه مناطق یکسان نیست و حتی در داخل یک کشور نیز می‌تواند تفاوت‌های قابل توجهی ایجاد کند.

بررسی های جهانی شکل‌گیری و تداوم ال‌نینو در سال ۲۰۲۶ را بالا ارزیابی کرده است و پیش‌بینی‌های جدید از یک رویداد قوی حکایت دارد، در ایران نیز مطالعات اقلیمی نشان داده‌اند که فاز ال‌نینو می‌تواند با افزایش ناهنجاری بارش در برخی حوضه‌های کشور همراه باشد، هرچند این ارتباط قطعی و یکنواخت برای همه مناطق و همه فصل‌ها نیست.

آیا تالاب‌ها سهمی از بارش ها خواهند داشت

این روند بعد از سالها خشکسالی و کم بارشی در کشور می تواند نعمت و فرصت ارزشمندی برای طبیعت و منابع آبی که تشنه یک قطره آب هستند باشد، به ویژه تالاب ها می توانند سهم زیادی از این بارش ها داشته باشند تا نفسی تازه کنند چون در سال‌های اخیر تعداد زیادی از تالاب‌های ایران به دنبال کاهش بارش، تداوم خشکسالی، برداشت بی‌رویه از منابع آب و مهم‌تر از همه تأمین نشدن حقابه زیست‌محیطی، با کاهش شدید آب یا خشکی کامل مواجه شده‌اند.

تالاب‌هایی مانند گاوخونی، بختگان، هامون، جازموریان و مهارلو از جمله نمونه‌های بحرانی هستند، به‌ طوری که برخی از آنها سال‌هاست آبگیری مناسبی نداشته‌اند، سازمان حفاظت محیط زیست نیز تأکید کرده است که تأمین نشدن حقابه، در کنار تغییرات اقلیمی، از عوامل اصلی تشدید خشکی تالاب‌ها است.

بنابراین در چنین شرایطی، بارش‌های احتمالی ناشی از تقویت ال‌نینو می‌تواند فرصتی برای بهبود وضعیت برخی تالاب‌ها باشد، اما میزان اثرگذاری آن به مقدار، زمان و پراکنش بارش‌ها و همچنین نحوه مدیریت و هدایت روان‌آب‌ها بستگی دارد.

در واقع تالاب‌ها به‌طور مستقیم و غیرمستقیم از وضعیت بارش در حوضه آبریز خود تأثیر می‌ گیرند، افزایش بارندگی می‌تواند رواناب سطحی را افزایش دهد، جریان رودخانه‌های ورودی به تالاب‌ها را تقویت و در برخی مناطق به تغذیه منابع آب زیرزمینی نیز کمک کند.

از این منظر، اگر بارش‌های پیش‌بینی‌شده محقق و مهمتر اینکه درست مدیریت شود، می‌تواند فرصتی برای تالاب‌هایی باشد که طی سال‌های گذشته با کاهش شدید ورودی آب مواجه بوده‌اند، افزایش سطح آب تالاب‌ها علاوه بر حفظ پهنه آبی، می‌تواند شرایط زیستگاهی مناسب‌تری برای پرندگان مهاجر و دیگر گونه‌های وابسته به تالاب ایجاد کند و بخشی از کارکردهای اکولوژیک این زیست‌بوم‌ها را بازگرداند.

البته به اعتقاد کارشناسان، بارش به‌ تنهایی نسخه احیای تالاب نیست، ممکن است یک منطقه بارندگی قابل توجهی داشته باشد، اما بخش زیادی از آب پیش از رسیدن به تالاب در بالادست برداشت یا در مخازن سدها ذخیره شود، از سوی دیگر، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت نیز الزاماً به معنای تغذیه مناسب تالاب نیست، زیرا بخشی از این بارش‌ها ممکن است به رواناب و سیلاب تبدیل شوند و به تالاب نرسند.

یک تالاب در پایین‌دست حوضه آبریز قرار دارد و هر تغییری در نحوه مدیریت آب در بالادست می‌تواند میزان آبی را که در نهایت به آن می‌رسد، تغییر دهد، اگر بارش افزایش یابد اما همزمان برداشت از رودخانه‌ها و منابع آب نیز زیادتر شود، ممکن است سهم تالاب از این بارش چندان قابل توجه نباشد، همچنین در حوضه‌هایی که سدهای متعددی وجود دارد، نحوه بهره‌برداری از مخازن و زمان و میزان رهاسازی آب می‌تواند در وضعیت تالاب پایین‌دست نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

به همین دلیل، یک سال پربارش می‌تواند فرصتی کم‌نظیر برای بازگرداندن حقابه تالاب‌ها باشد، به شرط آنکه مدیریت منابع آب، این فرصت را پیش از رسیدن آب به تالاب از بین نبرد.

بنابراین در شرایطی که بسیاری از تالاب‌های کشور سال‌هاست با کمبود آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند، افزایش احتمالی بارش می‌تواند فرصتی برای جبران بخشی از این کسری باشد، اما استفاده از این فرصت نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های متولی مانند هواشناسی، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان محیط‌زیست است، به‌ ویژه در حوضه‌هایی که تالاب در پایین‌دست سدها و رودخانه‌ها قرار دارد.

در چنین شرایطی، بارش همان سرمایه اولیه است، اما اینکه این سرمایه به احیای تالاب تبدیل شود یا پیش از رسیدن به تالاب مصرف شود، به مدیریت آب بستگی دارد، ال‌نینوی پیش‌رو می‌تواند برای تالاب‌های ایران یک فرصت اقلیمی ایجاد کند، اما افزایش بارش زمانی به بهبود واقعی وضعیت تالاب‌ها منجر می‌شود که بخشی از آب حوضه آبریز، با مدیریت صحیح و رعایت حقابه زیست‌محیطی، به مقصد نهایی خود یعنی تالاب برسد.

آغاز روند تخریب تالاب ها از سه دهه پیش

علی رواحی متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی دراین باره به خبرنگار محیط زیست ایرنا گفت: به طور کلی روند تخریب تالاب‌های کشور از حدود سه دهه پیش شدت گرفته است تا جایی که برخی از تالاب‌ها نظیر شادگان یا برخی تالاب‌های دیگر در فهرست مونترو کنوانسیون رامسر ( فهرست سرخ) قرار گرفتند، یا اینکه برخی از تالاب‌ها مانند تالاب گاو خونی، بختگان، پریشان و برخی دیگر بیش از دو دهه است که خشک شده اند.

وی افزود: وقتی چرایی این موضوع را بررسی می کنیم می بینیم که مباحثی مانند توسعه ناپایدار به خصوص مصرف بیش از حد آب در بخش کشاورزی، رقابتی که در تامین آب با تالاب ها اتفاق می افتاد و عدم تخصیص حقابه تأثیرگذار بوده است، اما علاوه بر این موارد که به عنوان دلایل ریشه‌ای می شناسیم، از حدود یک دهه پیش نیز یک عامل ثانویه به این عوامل اضافه شده که آن بحث تغییرات اقلیمی و اثرات ناشی از تغییر اقلیم در کشور ما است.

وی ادامه داد: در نتیجه این عوامل اولیه و ثانویه‌، همانطور که رئیس سازمان حفاظت محیط زیست هم اعلام کرد، موجب شد که اکنون حدود 70 درصد تالاب‌های کشور با کمبود شدید آب روبرو شوند که علاوه بر این، بخش قابل توجهی از عرصه‌های تالابی تقریباً همین میزان درصد یا کمی کمتر به کانون های انتشار ریزگرد تبدیل شدند.

تغییرات در بارش به علت تغییر اقلیم

ارواحی با اشاره به اینکه مجموعه این عوامل تبعات و پیامدهایی دارد که بارها درباره آن صحبت کردیم، گفت: تاثیر مستقیم آن می تواند در کاهش درآمد مردم محلی، تاثیری که می تواند در افزایش نرخ مهاجرت، تخلیه روستاها، تهدیدی برای سلامت و بهداشت مردم باشد، اینها پیامدهایی هستند که اتفاق افتادند و متاسفانه اقداماتی که در جهت بهبود وضعیت تالاب‌ها روی عرصه و در زمین پیاده شد متناسب با شدت و نرخ تخریب تالاب‌ها نبوده است، طوری که ما به استثنای مقاطعی که بارش خوبی در کشور رخ داد و بارش ها فرا نرمال بود، در سایر مقاطع به نظر می‌رسد که دست ما خالی است و چندان برای مواجهه با شرایطی که ممکن است بارش در کشور کمتر باشد، آماده نیستیم.

وی افزود: از یک دهه گذشته تاکنون که تغییر اقلیم در کشور پررنگ تر شده می بینیم که اثرات آن باعث شده برخی از فاکتورهای اقلیمی در کشور تغییر کند، یعنی شاهد تغییر در رژیم بارش یا میزان بارش ها هستیم، به عنوان مثال در سال‌های اخیر غالباً شاهد پاییزهای خشک هستیم و بارندگی اتفاق نمی افتد، تقریباً از اواخر پاییز و اوایل زمستان بارش ها شروع می شود، آنهم بیشتر به شکل باران است تا برف، از طرف دیگر شاهد طولانی تر شدن سال‌های خشک هستیم، به عنوان مثال از سال ۱۴۰۰ تا سال ۱۴۰۳ حدود سه یا چهار سال آبی، بارش‌هایی نزدیک به نرمال یا کمتر از نرمال در کشور داشتیم این نشان می دهد که سال‌های خشک طولانی‌تر شده است.

بارش های فرانرمال و تالاب ها

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی ادامه داد: از طرف دیگر از پیامدهای تغییراتی که به علت تغییرات اقلیم اتفاق افتاده، بارش‌های فرا نرمال در کشور است، نظیر بارشی که در سال آبی ۹۷ - ۹۸ در کشور داشتیم که به سبب پدیده ال‌نینو بارش های فرا نرمال رخ داده بود، این نشان می دهد که شرایط نزولات و بارش در کشور ما دیگر مشابه گذشته نیست و مهمترین پرسش اینجاست که آیا شکل توسعه، روند توسعه و شکل بهره برداری در کشور توانسته خود را با این شرایط به هنگام کند یا خیر.

وی افزود: سال آبی ۹۷ - ۹۸ بارش قابل توجهی در کشور رخ داد، بیشتر تالاب‌ها در آن سال آبگیری شد، حتی به میزان قابل توجهی سطح هورالعظیم آبگیری شد، دریاچه هامون وضعیت نسبتا مناسبی داشت، برای تالاب شادگان هم شرایط خوبی رقم خورده بود، البته در همان سال به رغم بارش های فرا نرمالی که در کشور رخ داد اما همچنان برخی از تالاب ها نظیر تالاب گاوخونی و تالاب پریشان عملاً آبگیری نشدند.

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی گفت: اما همزمان سیلاب های قابل توجهی هم در کشور رخ داد و شاهد این بودیم که بسیاری از زیرساخت ها، تاسیسات و ابنیه دچار حادثه و برخی تخریب شدند همچنین هموطنان زیادی جانشان را از دست دادند، اما بعد از آن دوره زمانی تا حدود سال ۱۴۰۰ باز هم بارش‌ها قدری بیش از نرمال ادامه پیدا کرد و بعد از آن وارد یک دوره ۴ ساله خشک در کشور شدیم که از پیامدها و تبعات بسیار برجسته آن وضعیت دریاچه ارومیه بود، به طوری که به شکل کم سابقه‌ای دچار خشکیدگی شد و به مرزی رسید که تقریبا تمام پهنای دریاچه ارومیه خشک شده بود و شاید حداکثر ۵ درصد آن در مقطعی از سال آب داشت که این شرایط در کشور کم سابقه و حتی بی‌سابقه بود، سایر تالاب‌ها هم تقریبا وضعیتی مشابه داشتند، اینجا این سوال پیش می آید آموخته‌ای که از این شرایط در کشور داشتیم چه بوده است.

وی درباره اینکه آیا برای ال نینوی امسال آماده هستیم تا آب به تالاب ها برسد افزود: مساله مهم این است که ما از این وقایع تا چه اندازه درس می گیریم، درباره بحران آب و کم آبی که متوجه تالاب ها و دریاچه هاست بسیار صحبت می کنیم و اثرش را به ویژه در سال هایی که بارش ها نرمال یا کمتر از نرمال است به وضوح می بینیم بنابراین لازم است سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها طوری باشد که حتی در این سال‌ها هم بتوانیم حقابه دریاچه ها و تالاب‌ها را به آنها برسانیم./ ایرنا