در تاریخ ایران دوره‌ای با رفاه و ثبات گسترده نداشته‌ایم!/ با علوم انسانی علمی برخورد نکرده‌ایم/ انکار شکاف‌های اجتماعی مسائل را حل نمی‌کند

به گزارش رکنا، مهرداد موسوی خوانساری، تاریخ‌پژوه، مدرس دانشگاه و فعال حوزه گردشگری با اشاره به دشواری مقایسه دوره‌های مختلف تاریخی با یکدیگر اظهار کرد: از نظر علم تاریخ، مقایسه دوره‌های تاریخی با همدیگر چندان کار درستی به نظر نمی‌رسد، زیرا هر دوره تاریخی در ظرف زمانی و شرایط خاص خود رخ داده  و وقتی فاصله زمانی میان دو دوره زیاد باشد، مقایسه مستقیم آن‌ها نمی‌تواند دقیق باشد.

وی افزود: با این حال، اگر بخواهیم به نوعی شبیه‌سازی یا بررسی روندهای تاریخی داشته باشیم، باید توجه کنیم که ایران در طول تاریخ همواره با مشکلات مختلفی روبه‌رو بوده است. پیش از اسلام به دلیل محدود بودن اطلاعات تاریخی، بررسی دقیق دشوارتر است، اما در دوره‌های پس از اسلام، به دلایل مختلفی مانند جنگ‌های خارجی، اختلافات و تنش‌های داخلی، بیماری‌ها و بحران‌های اجتماعی، جامعه ایران همواره با مشکلات عدیده‌ای مواجه بوده است.

این تاریخ‌پژوه ادامه داد: دوره‌ای که بتوان گفت ایران بدون مشکل و در شرایط کاملاً درخشان، با رفاه گسترده و ثبات کامل قرار داشته، در تاریخ کشور بسیار نادر است و شاید تنها بتوان چند سال محدود را در این زمینه مثال زد. در مجموع، از نظر اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، جامعه ایران در بسیاری از دوره‌های تاریخی با تنش‌ها و چالش‌های مختلف مواجه بوده است.

موسوی خوانساری با اشاره به تفاوت ساختار اقتصادی دوره‌های تاریخی با دوران معاصر گفت: نمی‌توان تورم و شرایط اقتصادی امروز را با دوره‌های قدیمی مقایسه کرد، زیرا اساساً مفهوم اقتصاد در گذشته با امروز تفاوت زیادی داشته است. از نظر اقتصادی، چنین مقایسه‌ای چندان درست نیست، مگر در دوره‌های معاصر مانند پهلوی و اواخر قاجار که ساختار اقتصادی شباهت‌هایی با وضعیت امروز پیدا کرده بود.

شکاف‌های اجتماعی؛ مهم‌ترین الگوی تکرارشونده در تاریخ ایران

این تاریخ‌پژوه در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین مشکل تکرارشونده در جامعه ایرانی در طول تاریخ چه بوده، گفت: به نظر من مهم‌ترین الگویی که در تاریخ ایران بارها تکرار شده، شکاف‌های اجتماعی است و بسیاری از مسائل دیگر به نوعی به این موضوع وابسته هستند.

وی با اشاره به سقوط صفویه و نقش شکاف‌های اجتماعی در این دوره اظهار کرد: در بررسی سقوط صفویه، موضوع شکاف‌های اجتماعی یکی از مباحث مهم است. شکاف‌های اجتماعی شامل شکاف‌های اقتصادی، مذهبی، قومی و در دوران جدید، شکاف‌های نسلی و جنسیتی می‌شود.

موسوی خوانساری این شکاف‌ها را به گسل‌های زمین‌شناسی تشبیه کرد و گفت: همان‌طور که گسل‌های زمین‌شناسی می‌توانند باعث ایجاد زلزله شوند، شکاف‌های اجتماعی نیز می‌توانند زمینه ایجاد زلزله‌های اجتماعی، سیاسی، مذهبی و اقتصادی را فراهم کنند. این شکاف‌ها در واقع ریشه‌ای‌ترین و بنیادی‌ترین زمینه‌های نزاع در جامعه هستند.

وی افزود: از دوره سلجوقیان تا دوره صفویه و حتی امروز، برخی از شکاف‌ها همچنان وجود دارند و تغییرات زیادی نکرده‌اند. شکاف‌های قومی یکی از موضوعاتی است که در طول تاریخ ایران وجود داشته و در برخی دوره‌ها زمینه‌ساز بحران‌های بزرگی شده است.

این مدرس دانشگاه ادامه داد: شکاف‌های نسلی و جنسیتی در دهه‌های اخیر عمق بیشتری پیدا کرده‌اند و باعث ایجاد برخی نزاع‌های اجتماعی و فاصله میان نسل‌ها شده‌اند؛ فاصله‌ای که امروز به‌خوبی قابل مشاهده است.

موسوی خوانساری گفت: بسیاری از مشکلاتی که امروز در ایران وجود دارد، هرکدام به جای خود اهمیت دارند، اما ریشه بسیاری از آن‌ها به همین شکاف‌های اجتماعی بازمی‌گردد. این شکاف‌ها در لایه‌های زیرین جامعه وجود دارند و تنها با شناخت و پذیرش آن‌ها می‌توان برای کاهش آثارشان اقدام کرد؛ نادیده گرفتن یا انکار این شکاف‌ها باعث حل شدن آن‌ها نمی‌شود.

موسوی خوانساری در ادامه با اشاره به وضعیت مطالعه تاریخ در میان نسل جدید اظهار کرد: متأسفانه نسل جدید ارتباط چندانی با مطالعه روشمند تاریخ ندارد. البته این موضوع فقط مربوط به نسل جدید نیست و در مجموع جامعه ایران در زمینه کتابخوانی و مطالعه با ضعف‌های جدی مواجه است، اما ظهور فناوری‌های جدید و گسترش فضای مجازی، همان میزان اندک مطالعه‌ای را که وجود داشت نیز بسیار کاهش داده است.

وی افزود: به نظر من در حوزه مطالعه با یک وضعیت نگران‌کننده مواجه هستیم. هیچ راهی برای دانستگی و کسب شناخت، جای مطالعه کتاب را نمی‌گیرد. هیچ چیزی، نه مقاله‌های اینترنتی و نه فضای مجازی، نمی‌تواند جای مطالعه عمیق را پر کند؛ زیرا مطالعه یک سنت و روش دانستن است که با آرامش، تمرکز و تداوم شکل می‌گیرد.

این تاریخ‌پژوه ادامه داد: فضای مجازی اساساً برای انتقال سریع اخبار و اطلاعات شکل گرفته است، اما در ایران به بستری برای انتقال انواع مطالب و محتوا تبدیل شده است. بسیاری از افراد، به‌ویژه نسل جدید، تصور می‌کنند با خواندن چند مطلب کوتاه در شبکه‌های اجتماعی یا چند صفحه اینترنتی ویکی‌پدیا، به شناخت کامل یک موضوع رسیده‌اند، در حالی که این مسئله نوعی «توهم دانستگی» ایجاد کرده است.

وی با بیان اینکه یکی از دلایل این وضعیت، گسترش فضای مجازی و فناوری‌های جدید است، گفت: البته ظرفیت استفاده از این فناوری‌ها وجود دارد، اما مشکل اینجاست که در جامعه ما این ظرفیت به شکلی مورد استفاده قرار گرفته که به جای تعمیق دانش، گاهی باعث سطحی شدن شناخت شده است.

موسوی خوانساری تصریح کرد: نسل جدید بسیار از مطالعه تاریخ به شکل روشمند و علمی فاصله گرفته است. البته صفحات تاریخی در فضای مجازی، سایت‌های مرتبط و مستندهای تاریخی بسیار زیاد شده‌اند، اما بسیاری از آن‌ها بر مبنای روش علمی تاریخ‌نگاری و نگاه مستند تاریخی تولید نشده‌اند.

وی افزود: زمانی که در کلاس‌ها با دانشجویان و علاقه‌مندان تاریخ مواجه می‌شویم، این کمبود آگاهی و شناخت را مشاهده می‌کنیم. البته استثناهای بسیار خوبی هم وجود دارد و نمی‌توان درباره همه افراد یکسان قضاوت کرد، اما اگر درباره کلیت جامعه صحبت کنیم، این ضعف در نسل جدید قابل مشاهده است.

این مدرس دانشگاه با اشاره به وضعیت علوم انسانی در جامعه ایران گفت: مشکل فقط مربوط به نسل جدید نیست. در مجموع، ما در جامعه ایران با علوم انسانی به شکل علمی برخورد نکرده‌ایم و بیشتر آن را به شکل داستان و روایت دیده‌ایم. چه در حوزه علوم سیاسی، چه تاریخ و چه جامعه‌شناسی، بسیاری از افراد تصور می‌کنند بدون داشتن روش علمی، خودشان صاحب‌نظر و متخصص هستند.

وی ادامه داد: نسل جدید نیز به تبعیت از همین شرایط، با کمک فضای مجازی، بیشتر درگیر این نگاه غیرروشمند شده است. یکی از نشانه‌های این موضوع، قهرمان‌سازی‌های غیرواقعی از برخی شخصیت‌های تاریخی است؛ شخصیت‌هایی که از بستر تاریخی خود جدا و به زمان امروز منتقل می‌شوند، در حالی که هر شخصیت تاریخی باید در شرایط زمانی، اجتماعی و سیاسی دوره خودش بررسی شود.

تلاش برای روایت مستند و جذاب تاریخ

موسوی خوانساری درباره شیوه تدریس تاریخ و فعالیت‌های آموزشی خود اظهار کرد: حدود شش سال است که تدریس تاریخ را به صورت مستمر آغاز کرده‌ام. در این مدت متوجه شدم علاقه به تاریخ در میان مردم بسیار زیاد است، اما بسیاری از علاقه‌مندان روش درست مطالعه و شناخت تاریخ را نمی‌دانند.

وی افزود: تلاش کرده‌ام در حد توان و دانشی که دارم، تاریخ را به شکلی مستند، منسجم و جذاب ارائه کنم؛ زیرا تاریخ ذاتاً جذاب است، اما آنچه برای مخاطب اهمیت دارد، مستند بودن روایت‌هاست.

این تاریخ‌پژوه گفت: متأسفانه بسیاری از روایت‌هایی که درباره تاریخ ارائه می‌شود، تحت تأثیر نگاه‌های خاص سیاسی یا اجتماعی شکل گرفته و برخی افراد داستان‌هایی را از دل تاریخ بیرون می‌کشند و بزرگ‌نمایی می‌کنند. تلاش می‌کنم تا حد امکان بی‌طرف باشم و فقط روایتگر تاریخ باشم.

وی با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی شهر اصفهان اظهار کرد: اصفهان دارای تاریخ بسیار غنی از دوره‌هایی مانند صفویه، سلجوقیان، آل‌بویه و دوره‌های پیش و پس از آن است و ظرفیت بسیار بالایی برای روایت تاریخ دارد.

موسوی خوانساری ادامه داد: علاوه بر آموزش‌های نظری، برنامه‌هایی برای بازدیدهای تاریخی برگزار می‌کنیم؛ به‌عنوان مثال در میدان نقش جهان، تاریخ این فضا و دوره تاریخی مرتبط با آن را برای مخاطبان روایت می‌کنیم. تلاش می‌کنم روایت‌ها تا حد امکان مستند باشد. گاهی این استنادها باعث می‌شود برخی باورهای رایج میان مردم، اصلاح شود و  همین موضوع برای مخاطبان جذابیت زیادی دارد.

این مدرس دانشگاه افزود: تحلیل تاریخ بر اساس بناهای موجود و فضاهای تاریخی ملموس، برای مخاطب بسیار جذاب است؛ زیرا افراد می‌توانند ارتباط مستقیمی میان آثار تاریخی و روایت‌های تاریخی برقرار کنند.

ضرورت نگاه علمی‌تر به علوم انسانی

موسوی خوانساری در پایان با اشاره به نقش نسل جدید در آینده علوم انسانی گفت: نسل جدید با وجود سرعت بالای زندگی و فضای تکنولوژی‌زده‌ای که در آن قرار دارد، اگر بتواند مطالعه و شناخت خود را روشمند کند، می‌توان به آینده امیدوار بود.

وی تأکید کرد: امیدوارم جامعه ایران به‌طور کلی نگاه علمی‌تری به علوم انسانی پیدا کند. یکی از مشکلات اساسی ما در کنار شکاف‌های اجتماعی، ضعف نگاه علمی به علوم انسانی است. اگر علوم انسانی در جامعه ما روشمند شود، می‌توان امیدوار بود که جامعه از وضعیت فعلی فاصله بگیرد و به شرایط بهتری برسد.