خزر در حال عقب‌نشینی؛ بحران خاموش ساحل

 به گزارش  رکنا  روزگاری نه‌ چندان دور، صدای موج‌های خزر تا پای خانه های خط ساحلی نوید زندگی می‌داد، موج‌هایی که با هر بار بوسه بر ساحل، امید را در دل صیادان، پرندگان مهاجر و مردمان شمال زنده می‌کرد، اما امروز، گویی این دریا آرام‌آرام از ساحل فاصله می‌گیرد، هر متر عقب‌نشینی آب، تنها یک تغییر جغرافیایی نیست، روایتی تلخ از زخمی است که تغییرات اقلیمی و بی‌توجهی انسان بر پیکر بزرگ‌ترین دریاچه جهان بر جای گذاشته‌اند، خزر، این میراث ارزشمند طبیعی، این روزها بیش از هر زمان دیگری به توجه، همدلی و اقدام نیاز دارد، پیش از آنکه سکوت ساحل، جایگزین همیشگی صدای موج‌ها شود.

دریای خزر، بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، این روزها حال خوشی ندارد، اگر تا چند سال پیش مهم‌ترین نگرانی درباره این پهنه آبی، آلودگی و صید بی‌رویه بود، امروز کاهش تراز آب به بزرگ‌ترین تهدید آن تبدیل شده است، پدیده‌ای که هر سال آثار آن بیش از گذشته در سواحل ایران و دیگر کشورهای حاشیه خزر نمایان می‌شود.

در بسیاری از مناطق ساحلی، آب ده‌ها متر عقب‌نشینی کرده و بخش‌هایی که زمانی زیر آب بودند، اکنون به زمین‌های خشک تبدیل شده‌اند. اسکله‌ها و بنادر با مشکلات بهره‌برداری مواجه شده‌اند، قایق‌های صیادان برای رسیدن به آب باید مسافت بیشتری را طی کنند و برخی زیستگاه‌های حساس ساحلی در معرض نابودی قرار گرفته‌اند.

کارشناسان، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی، افزایش تبخیر و کاهش آورد رودخانه‌های منتهی به خزر، به‌ویژه رود ولگا که بخش عمده آب این دریا را تأمین می‌کند، از مهم‌ترین دلایل افت تراز آب می‌دانند، ادامه این روند می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک تغییر طبیعی داشته باشد و اقتصاد، محیط زیست و حتی امنیت غذایی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.

همگرایی کشورهای ساحلی خزر برای نجات بزرگ‌ترین دریاچه جهان/ تدوین برنامه اقدام

یکی از نخستین قربانیان این بحران، تنوع زیستی خزر است، تالاب‌های ساحلی که محل تخم‌ریزی آبزیان و استراحتگاه پرندگان مهاجر هستند، با خشک شدن تدریجی، کارکرد طبیعی خود را از دست می‌دهند، گونه‌های ارزشمندی مانند ماهیان خاویاری و فک خزری نیز با کاهش کیفیت زیستگاه و محدود شدن منابع غذایی، بیش از گذشته در معرض خطر قرار گرفته‌اند.

پیامدهای کاهش تراز آب تنها به طبیعت محدود نمی‌شود، صنعت شیلات، گردشگری ساحلی، حمل‌ و نقل دریایی و فعالیت بنادر نیز از این وضعیت آسیب می‌بینند، کاهش عمق آب در برخی بنادر، هزینه‌های لایروبی را افزایش داده و فعالیت‌های اقتصادی وابسته به دریا را با چالش روبرو کرده است.

متخصصان معتقدند مقابله با این بحران، نیازمند همکاری همه کشورهای ساحلی دریای خزر است، پایش مستمر تغییرات تراز آب، مدیریت منابع آب در حوضه‌های آبریز، کاهش آلودگی، حفاظت از تالاب‌ها و اجرای برنامه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی، از مهم‌ترین اقداماتی است که باید با جدیت دنبال شود.

دریای خزر فقط یک پهنه آبی نیست، میراث طبیعی مشترک میلیون‌ها انسان و زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری است، کاهش تراز آب این دریا هشداری جدی است که نشان می‌دهد اگر امروز برای حفاظت از آن تصمیم‌های مؤثر گرفته نشود، فردا هزینه‌های جبران‌ناپذیری بر محیط زیست و زندگی مردم منطقه تحمیل خواهد شد.

البته نوسان تراز آب خزر برای این حوضه آبی روالی طبیعی است در طول هزاران سال بارها این اتفاق برای خزر افتاده است، شواهد تاریخی نشان می دهد از سال ۱۳۱۰ روند کاهش تراز دریای خزر آغاز شد، سپس دوباره افزایش یافت و بار دیگر تا سال ۱۳۵۷ کاهش پیدا کرد، بنابراین از سال ۱۳۵۷، روند افزایشی دوباره شروع شد و تا سال ۱۳۷۴، یعنی همان دهه ۷۰، ادامه داشت، در این دوره سطح آب به شدت افزایش یافت و بسیاری از مستحدثات ساحلی را تخریب کرد. پس از آن، از سال ۱۳۷۴ روند کاهشی آغاز شد که تا امروز نیز ادامه دارد، یعنی حدود ۳۰ تا ۳۱ سال است که دریای خزر در مسیر کاهش تراز قرار گرفته است.