نقش کالبد شهری در خنک‌سازی تهران فراتر از فضای سبز

به گزارش رکنا ، نتایج یک همکاری علمی مشترک میان دانشگاه تهران، دانشگاه براتیسلاوا اسلواکی، دانشگاه ملی هواشناسی رومانی و دانشگاه تبریز، نشان می‌دهد که رفتار حرارتی شهر تهران در اقلیم نیمه‌خشک، پیچیده‌تر از تصورات رایج است و در برخی شرایط، ویژگی‌های کالبدی و مورفولوژیک شهر می‌تواند نقشی تعیین‌کننده‌تر از فضای سبز در خنک‌سازی محیط شهری داشته باشد.

این پژوهش که در مجله معتبر Sustainable Cities and Society با ضریب تأثیر ۱۳ منتشر شده، تغییرات کاربری اراضی، فضای سبز شهری و الگوهای خنک‌سازی را طی یک دوره ۲۰ ساله (۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰) در ۲۲ منطقه شهر تهران مورد بررسی قرار داده است.

نتایج نشان می‌دهد که طی این دوره، سرانه فضای سبز در بسیاری از مناطق شهر به‌شدت کاهش یافته و همزمان روند گسترش ساخت‌وسازهای شهری شتاب گرفته است.

محمد کریمی فیروزجائی، عضو هیأت علمی دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران با اشاره به نتایج این پژوهش اظهار داشت: برخلاف انتظار، در برخی مناطق شهر، با وجود کاهش قابل توجه فضای سبز، دمای سطح زمین در بافت‌های ساخته‌شده بین ۰.۷ تا ۲.۸ درجه سانتی‌گراد کاهش یافته است.

وی افزود: بررسی‌ها نشان داد که اثر خنک‌کنندگی فضاهای سبز در بسیاری از مناطق تهران نسبت به دو دهه گذشته تضعیف شده است، در حالی که در برخی بافت‌های متراکم شهری، ویژگی‌های مورفولوژیک ساختمان‌ها موجب افزایش ظرفیت خنک‌کنندگی شده‌اند.

به گفته این پژوهشگر، یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه، نقش کلیدی ضریب دید آسمان در تنظیم دمای شهری است.

نتایج نشان می‌دهد در مناطقی که ساختمان‌ها به گونه‌ای استقرار یافته‌اند که دید مستقیم به آسمان را محدود کرده و سایه‌اندازی بیشتری ایجاد می‌کنند، ظرفیت خنک‌کنندگی محیط افزایش می‌یابد. در مقابل، افزایش تراکم افقی و عمودی ساختمان‌ها همراه با فشار جمعیتی بالا، موجب کاهش توان خنک‌کنندگی شهر می‌شود.

یافته‌های این مطالعه همچنین نشان می‌دهد که الگوهای خنک‌سازی شهری در تهران طی دو دهه گذشته از الگوهای مبتنی بر فضای سبز به سمت الگوهای مبتنی بر بافت ساخته‌شده تغییر یافته‌اند؛ به‌گونه‌ای که در برخی مناطق، اثر خنک‌کنندگی بافت‌های ساخته‌شده با فضاهای سبز برابری کرده یا حتی از آن فراتر رفته است.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این نتایج ضرورت بازنگری در سیاست‌های توسعه شهری، طراحی کالبدی و برنامه‌ریزی فضای سبز در شهرهای نیمه‌خشک را آشکار می‌سازد و می‌تواند در تدوین راهبردهای سازگاری با تغییر اقلیم و کاهش اثر جزیره حرارتی شهری مورد استفاده قرار گیرد.