واکنش باستان شناس ایرانی به اظهارات روبیو درباره خشایارشاه؛ «عدو شود سبب خیر» / چرا میراث چند هزار ساله ایران را به جهان معرفی نکرده‌ایم؟ + صوت

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، درباره لشکرکشی خشایارشاه به یونان و آتش‌گرفتن آتن در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، بار دیگر موضوع تاریخ و میراث فرهنگی ایران را به یکی از بحث‌های روز تبدیل کرده است؛ اظهاراتی که به باور رجبعلی خانیکی، باستان‌شناس و کارشناس میراث فرهنگی، تصویری نادرست از ایرانیان و تاریخ امپراتوری هخامنشی ارائه می‌دهد و در عین حال می‌تواند فرصتی برای بازشناسی و معرفی تاریخ ایران باشد.

خانیکی با تأکید بر تفاوت میان سابقه فرهنگی و سابقه تمدنی ایران گفت: سابقه فرهنگی ایران به حدود یک میلیون سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که نخستین انسان‌های ابزارساز در مناطقی از خراسان، آذربایجان، دامنه‌های زاگرس و سیستان و بلوچستان زندگی می‌کردند. این سابقه فرهنگی در طول زمان تداوم یافت و با شکل‌گیری شهرنشینی، ایران به یکی از کانون‌های مهم تمدن‌های باستانی تبدیل شد.

او با اشاره به قدمت چند هزار ساله شهرنشینی در ایران اظهار کرد: شهرهایی مانند جیرفت، شهر سوخته سیستان، تپه حصار دامغان و شوش، از مراکز مهم تمدنی ایران باستان بوده‌اند که در آنها شواهد ارزشمندی از پیشرفت‌های انسانی، فرهنگی و فناورانه به دست آمده است.

این باستان‌شناس با اشاره به یافته‌های باستان‌شناسی در شهر سوخته گفت: شواهدی از اقدامات پزشکی و جراحی در این محوطه باستانی کشف شده است؛ از جمله شواهد مرتبط با جراحی جمجمه و ساخت چشم مصنوعی. این یافته‌ها نشان می‌دهند که جوامع باستانی ایران در زمینه دانش پزشکی و مهارت‌های فنی، دستاوردهای قابل‌توجهی داشته‌اند.

خانیکی همچنین با اشاره به یافته‌های جیرفت و اهمیت شواهد مرتبط با شکل‌گیری نوشتار در جوامع باستانی ایران، بر ضرورت توجه بیشتر به دستاوردهای فرهنگی و علمی این سرزمین تأکید کرد.

از منشور کوروش تا تخت جمشید؛ روایت متفاوت ایران از قدرت

این کارشناس میراث فرهنگی با اشاره به دوره هخامنشی، گفت: در این دوره، ایران به قدرتی گسترده با مجموعه‌ای از سرزمین‌ها و ملت‌های گوناگون تبدیل شد. به گفته او، امپراتوری هخامنشی از ساختاری متشکل از ساتراپی‌ها برخوردار بود و میراث باقی‌مانده از آن، از جمله منشور کوروش و کتیبه‌های هخامنشی، برای شناخت اندیشه سیاسی، مناسبات اجتماعی و شیوه حکمرانی آن دوره اهمیت دارد.

او با انتقاد از تصویری که در برخی روایت‌های غربی از ایرانیان باستان ارائه می‌شود، اظهار کرد: برای شناخت تاریخ ایران نباید تنها به روایت‌های یک‌طرفه از جنگ‌های ایران و یونان تکیه کرد؛ بلکه باید آثار تاریخی، کتیبه‌ها و شواهد باستان‌شناسی را نیز در نظر گرفت.

خانیکی با اشاره به آثار به‌جامانده از تخت جمشید گفت: در نقش‌برجسته‌های این مجموعه، برخلاف تصور رایجی که گاهی از قدرت در جهان باستان ارائه می‌شود، صحنه‌های معمول جنگ و خشونت محور اصلی تصاویر نیستند و بخش مهمی از این آثار، بازتاب‌دهنده حضور اقوام مختلف، تشریفات حکومتی و مناسبات امپراتوری است.

او در ادامه، فیلم «۳۰۰» را نمونه‌ای از بازنمایی بحث‌برانگیز ایرانیان در محصولات فرهنگی غرب دانست و گفت: در این فیلم، ایرانیان به‌عنوان مردمانی خشن به تصویر کشیده شده‌اند؛ تصویری که به اعتقاد او با همه ابعاد تاریخی و فرهنگی ایران باستان سازگار نیست.

خانیکی: ایران را نمی‌توان فقط از دریچه جنگ با یونان شناخت

این باستان‌شناس با اشاره به آثار تاریخی دوره ساسانی، از جمله نقش‌برجسته‌های نقش رستم و بیشاپور، گفت: این آثار از رویدادهای مهم تاریخی، از جمله شکست و اسارت والرین، امپراتور روم، به دست شاپور اول ساسانی حکایت دارند. به گفته او، شواهد تاریخی مربوط به این دوره نیز بخشی از میراثی هستند که باید در معرفی تاریخ ایران به جهان مورد توجه قرار گیرند.

خانیکی تأکید کرد: تاریخ ایران را باید با تکیه بر آثار باستانی، یادمان‌های تاریخی، دستاوردهای علمی و فرهنگی و میراث مکتوب آن شناخت. ایران در طول تاریخ در حوزه‌های گوناگون علمی، فرهنگی و هنری سهم مهمی داشته و معرفی این ظرفیت‌ها نیازمند پژوهش و اطلاع‌رسانی مستمر است.

او همچنین با اشاره به اینکه مارکو روبیو خود از خانواده‌ای مهاجر در آمریکا می‌آید، اظهارات او درباره ایران را قابل نقد دانست و گفت: قدمت آثار تاریخی و فرهنگی ایران به‌مراتب بیشتر از تاریخ شکل‌گیری کشور مدرن آمریکاست؛ بنابراین، برای قضاوت درباره ایران باید میراث فرهنگی و تاریخی این کشور را در نظر گرفت.

«عدو شود سبب خیر»؛ چرا از اظهارات روبیو خوشحالم؟

خانیکی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، با اشاره به واکنش افکار عمومی به اظهارات روبیو، گفت: «من از این موضوع بسیار خوشحال هستم؛ چون می‌بینم که این اظهارات باعث شده مردم درباره این ماجرا جست‌وجو کنند، تاریخ را بخوانند و بخواهند بدانند واقعا چه اتفاقی افتاده است.»

او با اشاره به ضرب‌المثل معروف «عدو شود سبب خیر، اگر خدا خواهد»، این اتفاق را فرصتی برای توجه دوباره به تاریخ ایران دانست و افزود: خوشحالم که این سخنان باعث شده است مردم به سراغ تاریخ بروند و درباره گذشته خود بیشتر بدانند. این اتفاق می‌تواند برای مسئولان نیز سرمشق باشد تا برای معرفی میراث تاریخی و فرهنگی ایران اقدامات جدی‌تری انجام دهند.

این باستان‌شناس در ادامه، ضعف آموزش تاریخ در مدارس و دانشگاه‌ها را یکی از دلایل آشنایی ناکافی نسل جوان با میراث ایران دانست و اظهار کرد: در دانشگاه‌ها، دبستان‌ها و دبیرستان‌ها آن‌طور که باید به تاریخ ایران پرداخته نشده است. تاریخ و جایگاه آن در نظام آموزشی ما کمرنگ است، در حالی که ایران از گذشته‌ای بسیار غنی و ارزشمند برخوردار است.

مسئولان باید میراث ایران را بیشتر به جهان معرفی کنند

خانیکی در پایان تأکید کرد: برای آنکه دیگران نتوانند به‌سادگی درباره تاریخ و هویت ایران قضاوت‌های یک‌طرفه داشته باشند، باید بیش از گذشته برای معرفی آثار باستانی، دستاوردهای علمی، ارزش‌های فرهنگی و نقاط عطف تاریخی کشور تلاش کنیم.

او با تأکید بر نقش مسئولان و نهادهای فرهنگی گفت: سهم حاکمیت در معرفی ایران و میراث فرهنگی آن بسیار مهم است. رسانه‌ها، محافل علمی و مجامع بین‌المللی باید بیش از گذشته با تاریخ ایران آشنا شوند تا تصویری جامع‌تر و مستندتر از این سرزمین در جهان شکل بگیرد.

اظهارات اخیر روبیو، فارغ از انگیزه‌های سیاسی مطرح‌شده در آن، بار دیگر این پرسش را پیش روی نهادهای فرهنگی و آموزشی ایران قرار داده است که چرا با وجود برخورداری از میراثی چند هزار ساله، هنوز بخش مهمی از تاریخ و دستاوردهای این سرزمین برای افکار عمومی جهان به‌درستی روایت نشده است.