درختان چیتگر آفت زده و خشک شدند؛ ۲۳ هزار نهال جدید کاشته شد / ریشه مشکل به قبل از 57 بر می گردد یا پس از آن ؟ + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، بوستان جنگلی چیتگر از دهه ۱۳۴۰ و با هدف توسعه فضای سبز در غرب تهران ایجاد شد و طی دهه‌های بعد به یکی از مهم‌ترین پهنه‌های جنگلی و تفرجگاهی پایتخت تبدیل شد.

مسئله چیتگر تنها به کمبود آب و ضعف در نگهداشت درختان محدود نمی‌شود؛ بخش مهمی از بحران امروز را باید در انتخاب گونه‌های درختی و الگوی کاشت این بوستان جست‌وجو کرد. کاج‌هایی که در چیتگر در دهه ۴۰ کاشته شده‌اند، با ویژگی‌های خاک این منطقه سازگاری مناسبی ندارند؛ چراکه در برخی نقاط چیتگر با حفاری تنها یک متر، به لایه‌های آهکی خاک می‌رسیم، در حالی که سوزنی‌برگ‌ها اساسا آهک‌گریز هستند.

بر این اساس، ادامه اتکای چیتگر به یک گونه غالب، به‌ویژه کاج، نمی‌تواند راهکار پایداری برای آینده این بوستان باشد. وقتی بخش بزرگی از پوشش یک جنگل دست‌کاشت از گونه‌ای مشابه تشکیل شده باشد، بروز یک آفت یا بیماری می‌تواند جمعیت وسیعی از درختان را درگیر کند. تجربه چیتگر نیز نشان داده است که ضعف در تنوع گونه‌ای، در کنار تنش آبی و شرایط نامناسب خاک، می‌تواند آسیب‌پذیری این اکوسیستم مصنوعی را افزایش دهد. در مقابل، استفاده از گونه‌های متنوع و سازگار با شرایط اقلیمی و خاک، می‌تواند ریسک سرایت آفات و از دست رفتن همزمان بخش بزرگی از پوشش گیاهی را کاهش دهد.

کاشت کاج در سال ۱۳۴۲، با توجه به شرایط و تصمیم‌های آن دوره، قابل بررسی در همان بستر تاریخی است؛ اما پس از گذشت دهه‌ها، شرایط اقلیمی و محیطی تغییر کرده و اکنون باید برای اصلاح تدریجی اکوسیستم چیتگر تصمیم گرفت. بر اساس این دیدگاه، کاج‌ها باید به‌تدریج حذف و گونه‌های پهن‌برگ مانند زبان گنجشک، زیتون تلخ و بلوط جایگزین آنها شوند؛ تغییری که از نظر این کارشناس می‌تواند به اصلاح تدریجی وضعیت خاک و افزایش تنوع گونه‌ای کمک کند.

در واقع، مسئله چیتگر را نمی‌توان صرفا با «آب بیشتر» حل کرد. اگر قرار باشد درختان جدید نیز با همان الگوی قدیمی و با غلبه یک گونه کاشته شوند، خطر تکرار بحران در سال‌های آینده همچنان وجود خواهد داشت. احیای واقعی چیتگر نیازمند بازنگری در ترکیب گونه‌ها، حرکت از یکدستی پوشش گیاهی به سمت تنوع گونه‌ای، انتخاب درختان متناسب با خاک و اقلیم تهران و همزمان ایجاد زیرساخت پایدار آبرسانی است.

از این منظر، جایگزینی تدریجی کاج‌های موجود با گونه‌های پهن‌برگ، نه به معنای حذف یکباره پوشش فعلی، بلکه بخشی از یک برنامه بلندمدت برای تغییر ساختار جنگل دست‌کاشت چیتگر است؛ برنامه‌ای که باید همزمان با حذف درختان آلوده و خشک، کاشت گونه‌های سازگار و ایجاد زیرساخت پایدار آب دنبال شود. حتی درباره سن درختان نیز این کارشناس هشدار داده است که درختان نباید همسال باشند، چرا که در غیر این صورت در آینده ممکن است مدیریت شهری با بحران حذف همزمان بخش بزرگی از درختان مواجه شود.

کاهش بارش‌ها و محدودیت در آبرسانی، در دوره‌ای موجب شد حدود یک‌صد درخت دچار آفت شوند. با این حال، به دلیل تاخیر در رسیدگی و اتخاذ تصمیم درباره حذف فوری درختان آلوده، آفت به سایر درختان نیز سرایت کرد و در نهایت بخش قابل توجهی از درختان چیتگر درگیر آفت شدند.

بنا به اعلام شهرداری منطقه ۲۲ به رکنا، در دوره کنونی مدیریت شهری، با نظر اداره‌کل منابع طبیعی استان تهران، درختان آلوده شناسایی شده و فرآیند حذف آنها توسط منابع طبیعی آغاز شده است. شهرداری تهران در این فرآیند نقشی در قطع درختان ندارد و ورود مدیریت شهری بیشتر بر کاشت درختان جدید، احیای پوشش گیاهی و توسعه زیرساخت‌های تامین آب متمرکز است.

نوع گونه‌های انتخاب‌شده برای بوستان چیتگر نیز در وضعیت موجود بی‌تاثیر نبوده، تا حدی قابل تایید است. برای چنین بوستانی باید از گونه‌های متنوع گیاهی استفاده می‌شد تا در صورت بروز آفت یا بیماری در یک گونه، احتمال سرایت به کل پوشش گیاهی کاهش یابد. این در حالی است که بخش قابل توجهی از درختان موجود در چیتگر از گونه‌های کاج و سرو هستند.

به محض شناسایی آفت، باید فرآیند حذف درختان آلوده آغاز می‌شد؛ اما به گفته مسئولان، به دلیل تبعات اجتماعی این اقدام، مدیران پیشین مسئولیت حذف درختان را نپذیرفتند و امروز شاهد گسترش آفت در بخشی از پوشش درختی چیتگر هستیم. در شرایط فعلی، فرآیند حذف درختان آلوده با نظر کارشناسان و از سوی منابع طبیعی استان تهران انجام می‌شود. با توجه به حساسیت موضوع، درختان آلوده باید از ریشه خارج شوند. شهرداری در حذف این درختان نقشی ندارد و تمرکز آن بر کاشت، احیا و تأمین زیرساخت‌های لازم است.

برای نمونه، در سال گذشته به منظور احیای چیتگر، ۱۵ هزار اصله درخت از گونه‌هایی مانند زیتون تلخ و داغداغان کاشته شد که نقاط کاشته‌شده اکنون از وضعیت سرسبزی برخوردارند. یکی از نکات مهم در این فرآیند آن بوده که عملیات کاشت در نقاطی انجام شده که امکان تأمین و انتقال آب به آنها فراهم شده است تا در آینده، پوشش گیاهی جدید دوباره با مشکل کم‌آبی مواجه نشود.

حال موضوعی که مورد پرسش قرار می گیرد این است که پهلوی مقصر است یا جمهوری اسلامی؟

بحران آب و اقدامات آبرسانی

مدیریت شهری در حوزه آبرسانی به بوستان چیتگر اقدامات متعددی انجام داده است. یکی از این اقدامات، انتقال پساب تصفیه‌خانه فاضلاب شهرک شهید باقری به این بوستان است. این پروژه با هدف بهبود مدیریت منابع آب و استفاده بهینه از پساب تصفیه‌شده برای آبیاری فضای سبز اجرا شده و روزانه ۱۵ لیتر بر ثانیه پساب تصفیه‌شده از تصفیه‌خانه شهرک شهید باقری به فاز شرقی بوستان چیتگر هدایت می‌شود.

برای اجرای این طرح، خط انتقال پساب به طول ۹.۵ کیلومتر احداث شده و برای اطمینان از روند مطلوب انتقال نیز مخزن و پمپ‌های مورد نیاز تجهیز شده‌اند.

کیفیت آب نیز در سلامت درختان نقش دارد، اما در مورد چیتگر، عامل اصلی مشکلات موجود کمبود بارش و محدودیت آبرسانی عنوان شده است. همچنین آب این منطقه شور نیست و شوری آب به عنوان عامل اصلی خشکیدگی درختان مطرح نیست.

در کنار زیرساخت‌های ثابت، طرح «آبرسانی کمکی» نیز به تازگی در چیتگر اجرا شده است. در نقاطی که هنوز آبرسانی ثابت برقرار نشده، با استفاده از ده‌ها تانکر و به‌کارگیری ده‌ها نیروی انسانی، عملیات آبیاری به صورت مستمر انجام می‌شود.

نیاز فعلی بوستان چیتگر برای آبیاری، ۲۵۰ لیتر بر ثانیه برآورد شده و مدیریت شهری به دنبال تأمین آب پایدار، از جمله از طریق استفاده از پساب تصفیه‌خانه‌هاست.

از دیگر اقدامات انجام‌شده، مرمت چند کیلومتر از نهر آب است تا از هدررفت آب در مسیر انتقال جلوگیری شود.

فاز غربی چیتگر زیر تیغ تنش آبی؛ ۳ هزار درخت خشک و آلوده حذف شد

در فاز غربی بوستان چیتگر، تمرکز اصلی بر تقویت زیرساخت‌های آبرسانی، افزایش تاب‌آوری فضای سبز، نوسازی تجهیزات و حفاظت از پوشش گیاهی قرار گرفته است.

در همین راستا، ۴ هزار و ۸۵۰ متر خط لوله انتقال پساب اجرا شده و همزمان با لوله‌گذاری و رینگ کردن مخازن موجود به طول ۴ هزار و ۵۷۰ متر، بیش از ۲۲ هزار متر شبکه توزیع آب تکمیل شده است. این اقدامات نقش مهمی در تأمین پایدار آب مورد نیاز درختان و کاهش تنش آبی بوستان دارد.

همچنین یک‌هزار و ۲۰۰ متر نهر قلوه‌سنگی برای هدایت و مدیریت روان‌آب‌ها اجرا شده و چهار حلقه چاه که پیش‌تر از مدار خارج شده بودند، مجدداً وارد چرخه بهره‌برداری شدند. دو حلقه چاه دیگر نیز به دلیل افت شدید منابع آبی، نیازمند کف‌شکنی و عملیات احیا هستند که این موضوع در دستور کار قرار دارد.

در حوزه خدمات و زیرساخت‌های رفاهی نیز طی این مدت، چهار مجموعه سرویس بهداشتی شامل ۴۲ چشمه به طور کامل بازسازی و تجهیز شد، ۶ آبخوری نوسازی شد، کفپوش یک‌هزار و ۵۰ مترمربع از زمین‌های بازی تعویض شد و سه برج نوری ۲۴ شعله در ورودی‌های اصلی بوستان نصب و راه‌اندازی شد. این اقدامات علاوه بر ارتقای کیفیت خدمات، به افزایش امنیت شهروندان نیز کمک کرده است.

همچنین ۱۳ دستگاه ترانس برق فرسوده تعویض و نوسازی شد تا زیرساخت تأمین انرژی بوستان نیز به‌روزرسانی شود.

در یک سال گذشته، ۹ هزار و ۸۸۰ اصله نهال جدید در فاز غربی کاشته شد. همزمان، در چارچوب برنامه‌های حفاظتی و با همکاری اداره‌کل منابع طبیعی استان تهران، درختان آلوده و خشک شناسایی و حذف شدند. بر این اساس، در سال ۱۴۰۴ تعداد یک‌هزار و ۲۶۵ اصله و در سال ۱۴۰۵ نیز یک‌هزار و ۶۹۷ اصله درخت آلوده و خشک حذف شده است. سایر درختان آسیب‌دیده نیز نشانه‌گذاری شده‌اند تا روند درمان و مدیریت آنها ادامه پیدا کند.

کاشت ۸ هزار نهال جدید در چیتگر طی یک سال گذشته / اجرای ۱۳.۹ کیلومتر شبکه آبرسانی در طرح احیای بوستان

در فاز شرقی نیز طی یک سال گذشته، ۸ هزار اصله نهال جدید کاشته شده و با اجرای شبکه انتقال آب، امکان آبرسانی به تمامی بخش‌های این فاز فراهم شده است. همچنین در حاشیه بزرگراه تهران ـ کرج، شبکه لوله‌گذاری آبیاری اجرا شده تا درختان این محدوده نیز از آبیاری منظم بهره‌مند شوند.

بازسازی ۲۸ چشمه سرویس بهداشتی، حذف درختان آلوده، نصب ۳۰ تله فرمونی برای مقابله علمی با آفات درختان و روشنایی کامل ۳۲۵ پایه چراغ با استفاده از لامپ‌های کم‌مصرف، از دیگر اقدامات انجام‌شده در فاز شرقی بوستان چیتگر است که با هدف ارتقای کیفیت خدمات، افزایش امنیت و حفاظت از فضای سبز انجام شده است.

همچنین در راستای تکمیل زیرساخت‌های آبرسانی، عملیات تکمیل خط انتقال و توزیع آب در بوستان جنگلی چیتگر به طول ۱۳۹۰۰ متر و در قالب طرح احیای چیتگر اجرا شده است.

پساب برج های مسکونی به جنگل چیتگر می رسد / ۳۶ چاه به پایش هوشمند مجهز می شوند

با هدف کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و بهره‌گیری از ظرفیت بازچرخانی آب، عملیات انتقال پساب برج‌های مسکونی «امین» واقع در خیابان طراوت به اراضی جنگلی چیتگر نیز اجرا شده است.

در این پروژه عمرانی و زیست‌محیطی، عملیات لوله‌گذاری به طول یک‌هزار متر انجام شده که شامل ۸۰۰ متر لوله با قطر ۹۰ میلی‌متر و ۲۰۰ متر لوله با قطر ۶۳ میلی‌متر است. همچنین برای مدیریت جریان و توزیع مناسب آب، ۸ عدد شیر تخصصی ۶۳ در مسیر این خط انتقال نصب و راه‌اندازی شده است.

از سوی دیگر، با هدف صیانت از منابع آبی و مدیریت هوشمند مصرف، طرح تجهیز ۳۶ حلقه چاه تأمین‌کننده آب فضای سبز منطقه۲۲ به سیستم‌های پایش هوشمند آغاز شده که در فاز نخست، عملیات اجرایی بر روی ۱۲ چاه در حال انجام است.

در راستای ارتقای روشنایی معابر و افزایش ایمنی شهروندان در ساعات شب نیز عملیات تعویض ۸۰۰ سرچراغ در بوستان جنگلی چیتگر انجام شده است.

چیتگر؛ سرمایه‌ای اکولوژیک برای تهران

بوستان جنگلی چیتگر امروز تنها یک بوستان شهری نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین پهنه‌های سبز و زیست‌محیطی تهران به شمار می‌رود. حفظ این مجموعه در برابر تنش آبی، آفات و فرسودگی زیرساخت‌ها، نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آبرسانی و مدیریت علمی منابع طبیعی است.

مجموعه اقداماتی که طی یک سال گذشته در دو فاز شرقی و غربی چیتگر انجام شده، از توسعه شبکه انتقال و توزیع آب و استفاده از پساب گرفته تا کاشت نهال‌های جدید، حذف درختان آلوده، احیای چاه‌ها، توسعه سیستم‌های پایش هوشمند، بازسازی زیرساخت‌ها و ارتقای روشنایی، با هدف افزایش تاب‌آوری این بوستان و حفظ پوشش گیاهی آن در برابر تنش‌های آبی و زیست‌محیطی دنبال شده است.