۵۷ درصد سدهای ایران خالی است / بارش های سیل آسا به داد ذخایر آب می رسند یا باز هم آب از دست می رود؟ / برنامه شرکت مدیریت منابع آب برای نجات ذخایر کشور چیست؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، درست در روزهایی که موج تازه بارندگی بخش های گسترده ای از ایران را دربر گرفته و هشدارهای سیلاب از استان های غربی و جنوب غربی تا تهران ادامه دارد، انتشار تازه ترین آمار وضعیت سدهای کشور، یک پرسش مهم را پیش روی وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران قرار داده است: چرا کشوری که با کمبود ذخایر آبی روبه روست، باید هم زمان با بارش های گسترده، همچنان نگران از دست رفتن بخش قابل توجهی از آب های سطحی خود باشد؟

بر اساس آخرین آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران تا ۱۰ آبان ماه سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور به ۲۲ میلیارد و ۵۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است. اگرچه این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۰ درصد افزایش دارد، اما همچنان تنها حدود ۴۳ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور پر است؛ به بیان دیگر، ۵۷ درصد ظرفیت سدها خالی مانده است.

این آمار در شرایطی منتشر شده که حجم ذخایر سدها تنها ۵ درصد بالاتر از متوسط ۱۰ ساله قرار دارد؛ موضوعی که نشان می دهد افزایش ذخایر نسبت به سال گذشته را نباید با عبور از بحران آبی یا ورود کشور به دوره وفور منابع آب اشتباه گرفت.

هشدار سیلاب در یک سو؛ بحران ذخایر آب در سوی دیگر

هم زمان با انتشار این آمار، گزارش های هواشناسی از ادامه فعالیت سامانه بارشی در روزهای پیش رو حکایت دارد. بر اساس گزارش های منتشر شده در ۱۶ آبان، بخش هایی از غرب و جنوب غرب کشور، ارتفاعات زاگرس و مناطقی از مرکز کشور همچنان در معرض بارندگی شدید، افزایش روان آب و طغیان رودخانه ها قرار دارند.

در همین رابطه، عیسی بزرگ زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، از تشکیل ستاد فرماندهی سیلاب در شرکت مدیریت منابع آب ایران و آماده باش نیروهای این مجموعه برای پایش رودخانه ها و کنترل مخازن سدها خبر داده است. او همچنین از شهروندان خواسته از حضور در حاشیه رودخانه ها، دره ها و مسیرهای عبور سیلاب خودداری کنند.

بدون تردید، هشدار درباره سیلاب ضروری است و هیچ کس نمی تواند ضرورت حفاظت از جان مردم را زیر سوال ببرد؛ اما مسئله مهم تر، مسئولیت دستگاهی است که وظیفه مدیریت منابع آب کشور را بر عهده دارد.

آماده باش نیروها و هشدار به مردم، تنها بخشی از مدیریت سیلاب است. در شرایطی که بیش از نیمی از ظرفیت سدهای کشور خالی است، انتظار می رود شرکت مدیریت منابع آب ایران علاوه بر اعلام خطر، درباره برنامه خود برای بهره برداری از این بارش ها نیز گزارش روشنی ارائه کند.

مردم حق دارند بدانند از بارندگی هایی که اکنون در حوضه های آبریز کشور اتفاق می افتد، چه میزان به ذخایر سدها اضافه خواهد شد و چه میزان از آب قابل استحصال، به دلیل نبود زیرساخت یا ضعف برنامه ریزی از دسترس خارج می شود.

آمار ورودی و خروجی سدها؛ یک عدد قابل تامل

بررسی جزئیات آمار منتشر شده از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران، نکته دیگری را نیز آشکار می کند.

از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۰ آبان، مجموع ورودی آب به مخازن سدهای کشور یک میلیارد و ۹۱۰ میلیون مترمکعب اعلام شده است. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۷۲ درصد افزایش دارد و حدود ۱۰ درصد نیز بیشتر از متوسط ۱۰ ساله است.

اما در همین بازه زمانی، خروجی آب از سدهای کشور به ۲ میلیارد و ۶۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است.

به این ترتیب، خروجی تجمعی سدها در این دوره حدود ۷۴۰ میلیون مترمکعب بیشتر از ورودی آنها بوده است؛ موضوعی که ضرورت شفاف سازی درباره برنامه بهره برداری از مخازن و نحوه تنظیم خروجی سدها را بیشتر می کند.

البته این اختلاف به تنهایی به معنای سوءمدیریت نیست؛ چراکه رهاسازی آب برای تامین نیازهای شرب، کشاورزی، صنعت و حقابه های محیط زیستی ضروری است و مدیریت مخازن نیز تابع شرایط فنی و ایمنی است. با این حال، پرسش اینجاست که با پیش بینی تداوم بارندگی ها، آیا برنامه بهره برداری از سدها به گونه ای تنظیم شده است که هم ایمنی مخازن حفظ شود و هم امکان ذخیره سازی حداکثری آب قابل استفاده فراهم باشد؟

۵۷ درصد ظرفیت خالی؛ آیا سدها برای موج جدید بارش آماده اند؟

خالی بودن بخشی از ظرفیت سدها در نگاه نخست می تواند یک فرصت برای کنترل سیلاب و ذخیره آب تلقی شود؛ اما ظرفیت خالی به تنهایی به معنای امکان ذخیره سازی تمام روان آب های ناشی از بارندگی نیست.

موقعیت جغرافیایی سدها، شدت و مدت بارش، فاصله حوضه های آبریز تا مخازن، ظرفیت انتقال آب، وضعیت رسوب گذاری، محدودیت های بهره برداری و پیش بینی ورودی های بعدی، همگی در امکان آبگیری موثر هستند.

به همین دلیل، پرسش اصلی این نیست که چرا تمام سدها پر نشده اند؛ بلکه این است که آیا شرکت مدیریت منابع آب ایران برای هر حوضه آبریز، برنامه ای متناسب با پیش بینی بارندگی، ظرفیت مخازن و وضعیت منابع آبی منطقه تدوین کرده است؟

برای نمونه، طبق همین آمار، سد دوستی در خراسان رضوی تنها یک درصد، سد لار در تهران ۲ درصد و سد طرق ۳ درصد پرشدگی دارند. در مقابل، سد امیرکبیر حدود ۶۷ درصد ظرفیت خود را پر کرده است.

این تفاوت ها نشان می دهد مدیریت منابع آب نمی تواند صرفا بر اساس یک عدد ملی انجام شود. برنامه ریزی باید در سطح حوضه های آبریز و متناسب با شرایط هر منطقه صورت بگیرد.

شرکت مدیریت منابع آب ایران باید مشخص کند در حوضه های درگیر بارندگی، چه میزان ظرفیت ایمن برای دریافت سیلاب وجود دارد، کدام سدها نیازمند تنظیم پیش دستانه مخازن هستند و چه سازوکاری برای انتقال و ذخیره آب در مناطق دارای تنش آبی پیش بینی شده است.

باران و برف؛ دو فرصت که نباید به روان آب های زودگذر تبدیل شوند

موضوع مدیریت بارندگی تنها به آبگیری سدها محدود نمی شود. بخش مهمی از منابع آب کشور به بارش برف در ارتفاعات وابسته است؛ برفی که در صورت انباشت مناسب می تواند مانند یک مخزن طبیعی عمل کند و در ماه های گرم سال، با ذوب تدریجی، جریان رودخانه ها و منابع آب را تغذیه کند.

بنابراین، مدیریت سامانه بارشی فعلی باید علاوه بر بارندگی های کوتاه مدت، وضعیت بارش برف در ارتفاعات زاگرس و البرز، میزان انباشت برف و زمان بندی احتمالی ذوب آن را نیز دربر بگیرد.

آیا شرکت مدیریت منابع آب ایران پایش منظم ذخیره برف و معادل آبی آن را در حوضه های اصلی انجام می دهد؟ آیا پیش بینی های هواشناسی به برنامه عملیاتی آب منطقه ای برای مدیریت روان آب و ذخیره سازی تبدیل شده است؟

از سوی دیگر، تغذیه مصنوعی آبخوان ها، توسعه سازه های آبخیزداری و آبخوان داری، ایجاد حوضچه های نفوذ و هدایت بخشی از روان آب ها به مناطق مناسب برای نفوذ به سفره های زیرزمینی، از جمله اقداماتی است که می تواند به افزایش تاب آوری منابع آب کشور کمک کند.

این موضوع به ویژه در شرایطی اهمیت دارد که افت سطح آب زیرزمینی و فرونشست زمین در بسیاری از دشت های کشور به یک نگرانی جدی تبدیل شده است.

اگر تمام نگاه مدیریت آب به سدهای بزرگ محدود شود، بخش مهمی از فرصت تقویت ذخایر زیرزمینی نادیده گرفته خواهد شد.

قانون برنامه هفتم؛ تکلیف وزارت نیرو برای افزایش استحصال آب چیست؟

موضوع استفاده بهتر از بارش ها صرفا یک پیشنهاد کارشناسی نیست. در ماده ۳۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز بر برنامه ریزی برای پیشگیری، پایش و کنترل سیلاب و افزایش حجم آب استحصالی کشور تاکید شده است.

بر اساس مفاد این ماده، افزایش حجم آب استحصالی به میزان حداقل ۱۵ درصد متوسط بلندمدت نزولات جوی سالانه، از مسیرهایی مانند مدیریت آب های سطحی، آبخیزداری و آبخوان داری، استحصال آب های جوی و توسعه سامانه های جمع آوری آب باران مورد توجه قرار گرفته است.

اکنون که یک سامانه بارشی گسترده وارد کشور شده و پیش بینی ها از ادامه فعالیت آن حکایت دارد، زمان مناسبی برای ارزیابی عملکرد وزارت نیرو در اجرای این تکالیف است.

چه میزان از پروژه های آبخیزداری و آبخوان داری به بهره برداری رسیده اند؟ چه تعداد سازه برای کنترل و ذخیره روان آب ها در حوضه های بحرانی آماده فعالیت هستند؟ میزان پیشرفت هدف تعیین شده در برنامه هفتم چقدر است؟ چه میزان اعتبار برای این پروژه ها تخصیص یافته و مهم تر از همه، چه مقدار آب از طریق این اقدامات به منابع قابل استفاده کشور اضافه شده است؟

پاسخ این پرسش ها باید با آمار، مستندات و گزارش عملکرد ارائه شود، نه صرفا با اعلام آماده باش و تکرار توصیه های عمومی به شهروندان.

شرکت مدیریت منابع آب ایران چه برنامه ای برای بارش های پیش رو دارد؟

با کنار هم قرار دادن آمار جدید سدها، هشدارهای هواشناسی و اظهارات سخنگوی صنعت آب، اکنون چند مطالبه مشخص از وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران مطرح است:

۱. برنامه آبگیری سدها: وضعیت ظرفیت ایمن و قابل استفاده هر سد در حوضه های درگیر بارندگی چیست و چه میزان از روان آب پیش بینی شده قابلیت ذخیره سازی دارد؟

۲. مدیریت خروجی سدها: آیا خروجی مخازن بر اساس پیش بینی بارش های چند روز آینده بازتنظیم شده است؟ چه سازوکاری برای جلوگیری از خسارت ناشی از رهاسازی ناگهانی آب وجود دارد؟

۳. ذخیره سازی خارج از سدها: برای مهار روان آب هایی که به مخازن بزرگ نمی رسند، چه تعداد بند، حوضچه، سازه آبخیزداری و طرح تغذیه مصنوعی آماده بهره برداری هستند؟

۴. مدیریت منابع برفی: چه برنامه ای برای پایش ذخیره برف در ارتفاعات و بهره برداری از روان آب حاصل از ذوب تدریجی آن وجود دارد؟

۵. اجرای تکالیف برنامه هفتم: وزارت نیرو تاکنون چه میزان از هدف افزایش ۱۵ درصدی آب استحصالی را محقق کرده و سهم پروژه های آبخوان داری و آبخیزداری در این عملکرد چقدر بوده است؟

۶. شفافیت پس از بارندگی ها: شرکت مدیریت منابع آب ایران چه زمانی آمار میزان آب ورودی به سدها، حجم ذخیره شده، میزان رهاسازی و عملکرد طرح های مهار روان آب را منتشر خواهد کرد؟

مسئله فقط سیلاب نیست؛ مسئله فرصت هایی است که نباید از دست بروند

ایران کشوری با محدودیت های جدی منابع آب است. قرار نیست تمام بارندگی ها ذخیره شوند و اصولا چنین اقدامی نه امکان پذیر است و نه از نظر محیط زیستی درست. رودخانه ها به جریان طبیعی نیاز دارند، تالاب ها باید حقابه خود را دریافت کنند و بخشی از بارش ها نیز به طور طبیعی تبخیر یا در زمین نفوذ می کند.

اما میان جریان طبیعی آب و از دست رفتن آب قابل استحصال به دلیل کمبود زیرساخت و برنامه ریزی تفاوت وجود دارد.

اکنون که بیش از نیمی از ظرفیت مخازن سدهای کشور خالی است و سامانه بارشی فعالی بخش هایی از ایران را دربر گرفته، انتظار افکار عمومی از وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران روشن است: اعلام دقیق برنامه ها، ارائه آمار قابل راستی آزمایی و پاسخگویی درباره میزان آبی که از این بارش ها برای آینده کشور حفظ خواهد شد.

سخنگوی صنعت آب وظیفه دارد مردم را از خطرات احتمالی آگاه کند؛ اما مسئولیت اصلی، بر عهده مجموعه ای است که باید منابع آب را مدیریت کند، برای بارندگی برنامه داشته باشد و اجازه ندهد فرصت های آبی کشور صرفا به چند روز بارندگی و سپس عبور سیلاب محدود شود.

در شرایطی که ۵۷ درصد ظرفیت سدهای کشور خالی است، پرسش افکار عمومی دیگر فقط این نیست که مردم چگونه از سیلاب در امان بمانند؛ پرسش این است که شرکت مدیریت منابع آب ایران چگونه می خواهد آب این بارش ها و برف های پیش رو را برای روزهای کم آبی ذخیره کند؟

این همان گزارشی است که مردم از متولیان آب کشور انتظار دارند؛ گزارشی از عملکرد، نه فقط هشدار.