از فضاسازی هالیوودی تا شخصیت های کلیشه ای در سریال یل/ چرا تماشاگران به داستان های قتل و رازهای تاریک جذب می شوند؟ / تحلیل روانشناسی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، سریال یل به کارگردانی جمشید محمودی و تهیه کنندگی نوید محمودی از ۱۷ مهر ۱۴۰۵ در پلتفرم فیلم نت آغاز شده است. این مجموعه با حضور بازیگرانی مانند نوید محمدزاده، میلاد کی مرام، پردیس احمدیه، حسین یاری و بابک حمیدیان، داستان قتل  مرموز دختری را در روستایی در دهه ۱۳۵۰ دنبال می کند.

انتشار قسمت نخست با نقدهای متفاوتی همراه بوده است. برخی منتقدان تعلیق و چهره پردازی را از نقاط قوت اولیه دانسته اند، در حالی که ضعف در بازسازی فضای تاریخی، شباهت به پوست شیر و معرفی کلیشه ای بعضی شخصیت ها از ایرادهای مطرح شده است. این ارزیابی ها هنوز درباره آغاز مجموعه هستند و نمی توان آنها را به کیفیت تمام فصل ها تعمیم داد.

چرا قتل و معما مخاطب را نگه می دارد؟

جورج لوونشتاین، اقتصاددان رفتاری و پژوهشگر آمریکایی حوزه روانشناسی تصمیم گیری، در نظریه شکاف اطلاعاتی توضیح داده است آگاهی از فاصله میان دانسته ها و اطلاعات ناشناخته می تواند کنجکاوی ایجاد کند.

در یک داستان جنایی، تماشاگر می داند قتلی رخ داده، اما هویت عامل، انگیزه و ارتباط شخصیت ها را نمی شناسد. همین فاصله اطلاعاتی ممکن است او را به ادامه تماشا ترغیب کند. با این حال، اگر روایت تنها پرسش های تازه بسازد و پاسخ های منطقی ارائه ندهد، کنجکاوی اولیه می تواند به خستگی تبدیل شود.

چرا تماشای فیلم جنایی لذت بخش می شود؟

ماتیاس کلاسن، پژوهشگر روانشناسی وحشت و ادبیات ترسناک، در مطالعات خود به جذابیت تجربه تهدیدهای خیالی در محیط کنترل شده پرداخته است. مخاطب هنگام تماشای یک داستان جنایی می تواند ترس و هیجان را تجربه کند، در حالی که معمولا می داند خطر داستان مستقیما متوجه او نیست.

این فاصله میان تهدید خیالی و امنیت واقعی برای بعضی تماشاگران جذاب است اما علاقه به داستان های قتل به معنای تمایل به خشونت واقعی نیست. چنین نتیجه گیری هایی از نظر روانشناختی پشتوانه علمی ندارند.

وقتی ذهن زودتر از داستان به نتیجه می رسد

سوزان فیسک، روانشناس اجتماعی و پژوهشگر شناخت اجتماعی، در مطالعات خود نشان داده است انسان ها برای درک سریع جهان اجتماعی از دسته بندی های ذهنی استفاده می کنند. این میانبرها در زندگی روزمره کاربرد دارند، اما ممکن است به قضاوت های سطحی نیز منجر شوند.

در داستان جنایی، اگر شخصیت ها فقط در قالب فرد خشن، مرد مرموز، زن قربانی یا مظنون آشکار معرفی شوند، مخاطب ممکن است رفتار آنها را به آسانی پیش بینی کند. شخصیت پردازی عمیق زمانی شکل می گیرد که گذشته، انگیزه ها و تعارض های درونی افراد نیز در روایت حضور داشته باشند.

چرا فضای تاریخی باید باورپذیر باشد؟

ملانی گرین، روانشناس اجتماعی و پژوهشگر تاثیر روایت، در مطالعات خود به مفهوم غرق شدن ذهنی در داستان پرداخته است. وقتی مخاطب در جهان روایت درگیر می شود، ممکن است توجه بیشتری به شخصیت ها و رویدادها نشان دهد اما اگر لباس، رفتار شخصیت ها یا جزئیات محیط با زمان داستان ناسازگار به نظر برسند، این درگیری ذهنی ممکن است کاهش یابد بنابراین فضاسازی تاریخی فقط مسئله زیبایی تصویر نیست؛ می تواند بر باورپذیری روایت و تجربه روانی تماشاگر اثر بگذارد.

آیا خشونت به ابزار سرگرمی تبدیل می شود؟

یکی از پرسش های مهم درباره داستان هایی مانند یل، نحوه نمایش قربانیان است. اگر دختران قربانی فقط وسیله ای برای پیشبرد معما باشند و زندگی، روابط و هویت انسانی آنها نادیده گرفته شود، روایت ممکن است تصویری محدود از خشونت ارائه دهد.

البته وجود قتل در داستان به خودی خود به معنای عادی سازی خشونت نیست. شیوه روایت، پیامدهای رفتار مجرمانه و جایگاه قربانیان در داستان اهمیت بیشتری دارد. ارزیابی این مسئله درباره یل نیز نیازمند مشاهده قسمت های بیشتر است.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

زیرا سریال های جنایی تنها سرگرمی نیستند؛ آنها می توانند بر نحوه تصور مخاطبان از خطر، قربانی، مجرم و روابط انسانی اثر بگذارند. البته این تاثیر قطعی یا یکسان نیست و نباید از تماشای یک سریال درباره رفتار واقعی مخاطبان نتیجه گیری کرد.

پیام گروه روانشناسی رکنا به سازندگان

داستان جنایی زمانی عمق بیشتری پیدا می کند که خشونت تنها ابزار ایجاد شوک نباشد. پرداختن به شخصیت قربانیان، انگیزه های پیچیده افراد و پیامدهای اجتماعی جنایت می تواند به غنای روایت کمک کند. استفاده از مشاوران متخصص روانشناسی و جرم شناسی نیز ممکن است از بازتولید برخی کلیشه های نادرست جلوگیری کند.

راهکار برای خانواده ها

بهتر است خانواده ها هنگام انتخاب سریال های جنایی به تناسب سنی و حساسیت فردی مخاطبان توجه کنند. تماشای صحنه های خشونت آمیز برای کودکان و نوجوانان مناسب نیست. گفت و گو درباره تفاوت داستان و واقعیت، رفتار شخصیت ها و پیامدهای خشونت می تواند به تقویت سواد رسانه ای کمک کند.

تلنگر روانشناختی

یک داستان جنایی می تواند با جسد آغاز شود، اما برای ماندگار شدن به چیزی فراتر از کشف قاتل نیاز دارد: شناخت انسان. تماشاگر شاید برای فهمیدن راز قتل وارد داستان شود، اما آنچه او را تا پایان نگه می دارد، شخصیت هایی هستند که بتواند ترس، انتخاب ها و تناقض هایشان را باور کند.