وزارت میراث فرهنگی باید پیش از وقوع جلوی تخریب بناهای تاریخی را بگیرد/چرا صدایی از مجلس شنیده نمی‌شود/ پاسخگوی دست‌درازی به ساختمان خیابان سعدی و حریم تخت جمشید کیست؟

رحیم یعقوب‌زاده، کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری و استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا درباره مسئولیت دستگاه‌های مختلف در حفاظت از آثار تاریخی اظهار کرد: در موضوع میراث فرهنگی، دستگاه‌های مختلف به شکل‌های متفاوت مسئولیت دارند؛ برخی متولی هستند، برخی مدعی مسئولیت‌اند و برای برخی دستگاه‌ها نیز بخشی از مسئولیت به این حوزه ارتباط پیدا می‌کند. بنابراین نمی‌توان حفاظت از آثار تاریخی را صرفاً بر عهده یک دستگاه گذاشت و سایر مجموعه‌ها را از مسئولیت مبرا دانست.

وی افزود: وزارت میراث فرهنگی به‌دلیل اینکه بسیاری از این آثار، به‌ویژه آثار ثبت‌شده در فهرست جهانی، مستقیماً با حوزه مسئولیت این وزارتخانه ارتباط دارند، بیش از سایر دستگاه‌ها مسئولیت دارد. این وزارتخانه باید حتی بیش از رسانه‌ها در مورد تهدیدهای میراث فرهنگی احساس مسئولیت کند و خودش حساسیت‌ها را مطرح کند. نباید منتظر بمانیم که ابتدا رسانه‌ها یک موضوع را مطرح کنند و بعد دستگاه متولی وارد عمل شود؛ بلکه وزارت میراث فرهنگی باید پیش از وقوع اتفاق، حساسیت‌های لازم را ایجاد کند و اجازه ندهد یک اثر تاریخی در معرض تخریب قرار گیرد.

مسئولیت وزارت راه، استانداری، شهرداری و فرمانداری‌ها

این کارشناس میراث فرهنگی ادامه داد: پس از وزارت میراث فرهنگی، وزارت راه و شهرسازی و دستگاه‌های مرتبط با حوزه شهرسازی و معماری، استانداری‌ها و شهرداری‌ها در این زمینه مسئولیت دارند. بسته به اینکه موضوع در کدام شهر و استان اتفاق افتاده باشد، استانداری و مجموعه مدیریت شهری همان منطقه باید پاسخگو باشند.

یعقوب‌زاده با اشاره به نمونه مرودشت گفت: برای مثال در مرودشت، شهرداری، فرمانداری و سایر دستگاه‌های محلی و حتی دانشگاه‌ها  نمی‌توانند به موضوعات مرتبط با میراث فرهنگی بی‌تفاوت باشند و خود را کنار بکشند. ممکن است گفته شود دانشگاه مسئولیت قانونی مستقیم برای حفاظت از یک بنای تاریخی ندارد، اما باید پرسید آیا دانشگاه‌ها رشته‌های تاریخ و گردشگری و میراث فرهنگی ندارند؟ آیا استادان و دانشجویان این حوزه‌ها نباید به اتفاقات اجتماعی و فرهنگی حساس باشند؟

وی ادامه داد: اگر خدای ناکرده اتفاقی برای یک اثر تاریخی رخ دهد، می‌توان از مجموعه‌های مختلف پرسید که چرا اقدامی نکردند و چرا اعتراضی نداشتند. مسئولیت فقط به این معنا نیست که یک دستگاه حکم قانونی برای توقف یا جلوگیری از تخریب داشته باشد؛ مسئولیت اجتماعی، علمی و تخصصی هم وجود دارد و دانشگاه‌ها، استادان و دانشجویان باید نسبت به میراث فرهنگی منطقه خود حساس باشند.

اراضی مرتبط با تخت‌جمشید و مسئولیت دانشگاه آزاد مرودشت

یعقوب‌زاده اظهار کرد: بخشی از اراضی تخت‌جمشید که قرار است به این مجموعه ملحق شود، به نوعی با اراضی دانشگاه آزاد مرودشت ارتباط پیدا می‌کند. بنابراین دانشگاه آزاد اسلامی در این زمینه ذی‌نفع یا مرتبط با موضوع است و نمی‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد.

این استاد دانشگاه افزود: اگر اتفاقی برای میراث فرهنگی بیفتد، در نهایت می‌توان از تک‌تک این دستگاه‌ها پرسید که چرا اقدامی نکردید و چرا اعتراضی نداشتید. اینکه بگوییم یک دستگاه مسئولیت قانونی مستقیم ندارد، به این معنا نیست که هیچ مسئولیتی در قبال میراث فرهنگی ندارد.

این کارشناس میراث فرهنگی با تأکید بر نقش جامعه کارشناسی و رسانه‌ها گفت: کاری که به‌عنوان کارشناسان و رسانه‌ها می‌توانیم انجام دهیم، این است که با مقاله، گزارش، خبر و پیگیری رسانه‌ای، حساسیت‌ها را آن‌قدر افزایش دهیم که موضوع برای مسئولان نیز جدی شود. باید این حساسیت‌ها به اندازه‌ای مطرح شود که بی‌توجهی به میراث فرهنگی برای تصمیم‌گیران هزینه داشته باشد و نتوانند به‌سادگی از کنار موضوع عبور کنند.

تجربه میدان نقش جهان؛ هشداری برای تصمیم‌گیری درباره آثار تاریخی

یعقوب‌زاده به تجربه میدان نقش جهان اصفهان اشاره کرد و گفت: درباره میدان نقش جهان سال‌ها بحث وجود داشت و مسئولان به هیچ وجه کوتاه نمی‌آمدند. در نهایت موضوع به جایی رسید که گفته شد میدان نقش جهان ممکن است از فهرست جهانی خارج شود، مگر اینکه دو تا چهار طبقه از ساختمانی که مشرف به میدان بود، کاهش پیدا کند و در نهایت این اتفاق افتاد.

وی افزود: این موضوع سال‌ها طول کشید و در آن مدت، به اعتقاد من نه سرمایه‌گذاری لازم انجام شد و نه اداره‌کل میراث فرهنگی اصفهان به اندازه کافی پیگیر موضوع بود. نمی‌خواهم بگویم که حتماً تصمیمی با هدف تأمین منافع مادی گرفته شده است، اما اگر چنین موضوعی در میان نبود، این سؤال مطرح است که چرا شهرداری اصفهان اساساً باید با چنین ساخت‌وسازی موافق باشد؟

این کارشناس میراث فرهنگی ادامه داد: همین سؤال را درباره تهران و خیابان سعدی می‌توان مطرح کرد. وقتی خیابان سعدی بخشی از بافت تاریخی شهر تهران است، چرا شهرداری تهران باید در موضوعی که می‌تواند به تخریب یک بنای تاریخی منجر شود، موافقت کند؟ دستگاه‌های مختلف در این زمینه قطعاً مسئول‌اند و قطعاً باید پاسخگو باشند.

مجلس و نهادهای نظارتی باید درباره میراث فرهنگی مطالبه‌گری کنند

یعقوب‌زاده با اشاره به نقش نهادهای نظارتی گفت: در کنار دستگاه‌های اجرایی، نهادهای نظارتی وظیفه دارند موضوعات این‌چنینی را پیگیری کنند. مجلس شورای اسلامی یکی از نهادهای نظارتی است. سؤال این است که مگر در مجلس کمیسیون فرهنگی و فراکسیون گردشگری نداریم؟ پس چرا در برخی موارد، صدایی از این مجموعه‌ها شنیده نمی‌شود؟

وی افزود: این موضوع باید از سوی رسانه‌ها نیز مطرح شود و نمایندگان مجلس نباید تصور کنند که اگر درباره یک موضوع سکوت کنند، کسی متوجه آن نمی‌شود. باید از نمایندگان پرسید که چرا کمیسیون فرهنگی مجلس یا فراکسیون گردشگری درباره موضوعات مهم میراث فرهنگی اظهارنظر نکرده‌اند. آیا مجموعه‌ای مانند تخت‌جمشید یا کاخ گلستان آن‌قدر ارزش ندارد که نمایندگان درباره تهدیدهای آن صحبت کنند؟

این کارشناس میراث فرهنگی تأکید کرد: ما باید کاری کنیم که مسئولان به این یقین برسند که آثار تاریخی کشور آن‌قدر ارزشمند هستند و مردم نیز آن‌قدر نسبت به این آثار دغدغه دارند که نمی‌توان به‌راحتی درباره آنها تصمیم گرفت. کارشناسان، متخصصان، استادان دانشگاه و مردم باید نسبت به این موضوعات حساس باشند و این حساسیت باید در جامعه دیده شود؛ به‌گونه‌ای که اگر خطری یک اثر تاریخی را تهدید کرد، نتوان گفت اتفاقی افتاد و «آب از آب تکان نخورد».

شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر از رسانه‌های رسمی جلو افتاده‌اند

یعقوب‌زاده در ادامه درباره نقش شبکه‌های اجتماعی در آگاهی‌رسانی و حساس‌سازی افکار عمومی نسبت به مسائل میراث فرهنگی اظهار کرد: شبکه‌های اجتماعی در این زمینه نقش بسیار مهمی پیدا کرده‌اند و گاهی حتی رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های مجازی از رسانه‌های رسمی و سراسری کشور جلوتر حرکت می‌کنند.

وی افزود: ممکن است یک یا دو نفر در اینستاگرام، یک بلاگر، متخصص یا فرد دغدغه‌مند، درباره یک موضوع پست منتشر کنند و همان پست باعث ایجاد حساسیت عمومی شود. این اتفاق می‌تواند باعث شود موضوعی که در ابتدا چندان مورد توجه قرار نگرفته، به یک مسئله عمومی و حتی ملی تبدیل شود.

ماجرای خاک سرخ هرمز نمونه‌ای از قدرت شبکه‌های اجتماعی است

این کارشناس میراث فرهنگی با اشاره به وضعیت خاک سرخ جزیره هرمز گفت: حدود یک سال و نیم تا دو سال پیش، در سال ۱۴۰۴، درباره برداشت خاک قرمز و زیبای هرمز توسط گردشگران حساسیت زیادی ایجاد شد. میزان برداشت خاک توسط مسافران و گردشگران به حدی رسیده بود که رنگ ساحل تغییر کرده بود و دیگر مانند گذشته از بالا قرمز به نظر نمی‌رسید. حتی اگر از فاصله حدود ۳۰ متری به ساحل نگاه می‌کردید، آن سرخی گذشته را احساس نمی‌کردید.

وی ادامه داد: اتفاقاً چند پست در اینستاگرام باعث شد این حساسیت‌ها بیشتر شود و موضوع به سطح ملی برسد. بعد از آن مطرح شد که باید برای برداشت خاک نظارت شود و حتی اجازه داده نشود گردشگر در حد ۱۰ یا ۲۰ گرم از خاک هرمز را بردارد و با خود ببرد.

یعقوب‌زاده تصریح کرد: این نمونه نشان می‌دهد شبکه‌های اجتماعی، به‌خصوص اینستاگرام، می‌توانند در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری بسیار مؤثر باشند. بعد از اینستاگرام، شبکه‌ها و گروه‌هایی مانند واتساپ و تلگرام نیز می‌توانند نقش داشته باشند، هرچند به اعتقاد من میزان تأثیرگذاری آنها در این حوزه به اندازه اینستاگرام نیست. در مجموع، شبکه‌های اجتماعی در این زمینه مؤثر بوده‌اند و مطمئن هستم این تأثیرگذاری در آینده نیز بیشتر خواهد شد.

پیگیری رسانه‌ای درباره تخریب آثار تاریخی می‌تواند مؤثر باشد

یعقوب‌زاده در پایان با تأکید بر اهمیت تداوم پیگیری رسانه‌ها درباره مسائل میراث فرهنگی گفت: پیگیری رسانه‌ها در روزهای اخیر درباره موضوع تخت‌جمشید و سایر مواردی که مطرح شده، از جمله موضوع ساختمانی که در خیابان سعدی تهران در معرض تخریب قرار دارد، می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

وی افزود: می‌دانیم که در برخی موارد ممکن است رسانه‌ها یا فعالان این حوزه تحت فشار قرار بگیرند، اما مطمئن باشید اگر این پیگیری‌ها گسترده شود و موضوع به یک مطالبه عمومی تبدیل شود، قدرت رسانه‌ای آن‌قدر افزایش خواهد یافت که بتواند مانع از آسیب بیشتر به میراث فرهنگی شود.

این کارشناس میراث فرهنگی خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، رسانه‌ها، کارشناسان، دانشگاهیان و مردم باید حساسیت خود را حفظ کنند و اجازه ندهند مسائل مربوط به تخریب یا تهدید آثار تاریخی پس از مدتی فراموش شود. هرچه این موضوعات بیشتر مطرح و پیگیری شوند، دستگاه‌های مسئول نیز ناچار خواهند بود درباره تصمیم‌ها و عملکرد خود پاسخگو باشند.