فلسفه زیارت اربعین در فرهنگ شیعه + آداب زیارت

به گزارش رکنا، درباره اربعین و زیارت اربعین باید گفت که در فرهنگ شیعه، اربعین جایگاه والا و بسیار مهمی دارد. نکته قابل توجه این که، برای دیگر معصومین (علیهم‌السلام) به این عنوان که چهل روز از شهادت آنها گذشته است، اربعین شهادت برگزار نمی‌شود تا شیعیان و دوستاران آن امام عرض ادب و ارادت کنند.

این یک ویژگی خاص و یک عنایت استثنایی است که به ساحت امام حسین (علیه‌السلام) شده است. اربعین برای سیدالشهدا (علیه‌السلام) در حقیقت با دو عامل اهمیت پیدا می‌کند:

۱. چراغ قیام امام حسین (علیه‌السلام) نباید خاموش شود:

هر مصیبت و حزنی در اثر از دست دادن عزیزی پیش آید، بعد از چهل روز از شور و حرارت آن کاسته می‌شود و صاحبان عزا با آن مصیبت خو می‌گیرند و می‌پذیرند. اما برای این که ماتم عظیم عاشورا گرم‌ و پرشور بماند، لازم است که اربعین آن را بزرگ داشت تا این راه و حرکت تاریخ‌ساز و سرنوشت ساز زنده بماند و زیارت اربعین باشکوه‌تر از زیارت عاشورا بین شیعیان برگزار شود.

۲. اربعین، زمان دفن سر مقدس سیدالشهداء (علیه‌السلام) در کنار پیکرشان:‌

بنابر نقل‌های معتبری که بین شیعیان وجود دارد، این که اسرای آل‌الله (علیهم‌السلام) موفق شدند با وجود مخالفت‌های یزید سر مقدس حضرت اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام) را از آن ملعون تحویل گرفته و به این علّت مسیر خود را در راه مدینه تغییر دهند و به کربلا بیایند و سر مقدس آن حضرت را به پیکر نازنین ایشان متصل و در کنار پیکر دفن نمایند و عزاداری کنند.    

جایگاه اربعین حسینی

زیارت اربعین، یکی از پنج نشانهٔ مؤمن در روایتی از امام حسن عسکری (علیه‌السلام) است که بسیار جالب و نشان از اهمیت این موضوع است.

از آنجایی که مؤمن، به معنای شیعه و پیرو خاندان اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) است، لذا شیعه نیز به این مهّم بسیار پرداخته است.

به خصوص در سال‌های اخیر که سنّت عظیم پیاده‌روی به سوی کربلا، از اقصی نقاط جهان برای زیارت اربعین صورت می‌گیرد تا برای عرض ادب به اسرای اهل بیت (علیهم‌السلام) و راهی که آنها از کربلا تا کوفه (که نزدیک نجف امرزوی باشد)، طی کردند، امروز از نجف به سوی کربلا طی می‌کنند و سختی‌های آن را برای همدردی با اسیران آل‌الله (علیهم‌السلام) به جان می‌خرند.

ثواب زیارت امام حسین (علیه‌السلام) و زیارت اربعین

اجر و پاداش زیارت اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام) بسیار عظیم است. امام صادق (علیه‌السلام) در این باره فرمود:‌ «کسى که با پای پیاده به زیارت امام حسین (علیه السلام) برود، خداوند به هر قدمى که بر می‌دارد یک حسنه برایش نوشته و یک گناه از او محو مى‌‌فرماید و یک درجه مرتبه‌اش را بالا مى‌برد، وقتى به زیارت رفت، حق تعالى دو فرشته را موکل او مى‌‌فرماید که آنچه خیر از دهان او خارج می‌شود را نوشته و آنچه شر و بد است را ننویسند و وقتى برگشت با او وداع کرده و به وى مى‌‌گویند: اى ولىّ خدا! گناهانت آمرزیده شد و تو از افراد حزب خدا و حزب رسول او و حزب اهل‌بیت رسولش هستی، به خدا قسم! هرگز تو آتش را به چشم نخواهی دید و آتش نیز هرگز تو را نخواهد دید و تو را طعمه خود نخواهد کرد».

همچنین زائر حضرت سیدالشهدا (علیه‌السلام) مورد بدرقهٔ حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قرار می‌گیرد، چند هزار فرشته او را استقبال و بدرقه می‌کنند، مریض شد به عیادتش می‌روند، از دنیا رفت در تشیع جنازه‌اش شرکت می‌کنند.

افزون بر آن، زیارت اربعین از نشانه‌های خاص مؤمن است و در اربعین، تمام فضایل و ثوابی که برای زیارت امام حسین (علیه‌السلام) گفته شده، مضاعف می‌شود؛ چون با هدایت اهل بیت (علیهم‌السّلام) بوده و به مرور به شعار شیعه تبدیل شده است.

از دیگر فضایلی که برای زیارت امام حسین (علیه السلام) در کتاب گرانسنگ وسایل الشیعه آمده است عبارتند از:

– زیاد شدن رزق و روزى؛

 -طولانی شدن عمر؛

– دفع خطرات و بلایا؛

– بخشش گناهان گذشته و آینده؛

– مستجاب شدن حاجات؛

– ثواب هزار حج مقبول؛

– حفاظت زائر و اموالش توسط ملائکه مأمور؛

– به عوض هر درهم هزینه در این سفر، پاداش ده هزار درهم در دنیا و آخرت؛

– نشستن بر سفره‌های نور در قیامت؛ 

– همجواری با پیامبر خدا و امام على و حضرت فاطمه (علیهم‌السلام)؛

– ورود به بهشت چهل سال زودتر از دیگران در قیامت؛

– مشمول دعای پیامبر و ائمه اطهار (علیهم‌السلام) شدن؛

– مصافحه با پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) و ملائکه در قیامت؛

– محشور شدن با امام حسین (علیه‌السلام) در روز حساب؛

– ثواب آزاد کردن یک بنده از فرزندان اسماعیل در مقابل هر قدم که پیاده بردارد؛

– اجر هر یک روز اقامت نزد حضرت سیدالشهداء (علیه‌السلام)، معادل هزار ماه؛

– پاداش یک حج برای هر قدم که مى‌گذارد و ثواب یک عمره برای هر قدم که بر مى‌دارد (به شرط آنکه به خاطر ریا و شنیدن مردم و بیهوده نباشد)؛

– ثبت ثواب هزار شهید از شهدای بدر برای زائرسیدالشهداء (علیه‌السلام)؛

– نوشتن ثواب هزار صدقه مقبوله، برای زوّار الحسین (علیه‌السلام) و …

آداب زیارت

آداب به معنای زیبایی‌ها و ظرافت‌های رفتاری ماست. اگر کاری به نحو احسن انجام شود و فرد دقت‌های لازم را در آن کار داشته باشد، آداب آن کار رعایت شده است. بر همین اساس، مناسب است در زیارت هم آداب مخصوص آن رعایت شود.

آداب متعدد و توصیه‌های فراوانی برای زیارت بیان شده است. بعضی از این آداب ظاهری و بعضی از آنها باطنی هستند. آدابی که جنبه ظاهری دارند؛ یعنی این که زائر در رفتارهای ظاهری خودش، در حرکات، سکنات، گفتارها و مناسکی که به جا می‌آورد، آنها را رعایت کند تا حق این آداب را ادا کند.

اما مهم‌تر از آداب ظاهری، آداب باطنی زیارت است؛ زیرا زیارت یک امر تشریفاتی نیست. در زیارت، آن حال باطنی و معرفتی که به انسان عنایت می‌شود، اهمیت دارد.

زائر اگر می‌خواهد از محتوای زیارت بهره کافی ببرد، باید در باطن و قلبش ارتباطی بین خود و وجود نازنین آن امام برقرار کند تا به رشد و نورانیت برسد؛ چراکه دشمنان اهل بیت (علیهم‌السلام) در زمان حیات آن بزرگواران آنها را دیده و زیارت کرده‌اند، اما چون ملاقات‌ها با حُسن و ارتباط باطنی همراه نبوده، برای آنها رشد و نورانیتی نداشته است، از این رو آداب باطنی بر آداب ظاهری برتری دارد.

مراتب آداب

در کلام اهل بیت (علیهم‌السلام) و بزرگان دین، زیارتی مدّنظر است که همراه با معرفت و شناخت حقّ امام برای زائر باشد. اگر ظاهر رعایت نشود، انسان به آن باطن نخواهد رسید. یکی از شرایط زیارت ائمه معصومین (علیهم‌السلام) به ویژه امام حسین (علیه‌السلام) که موجب تقرب الهی است این که آدابی که برای زیارت گفته‌اند، رعایت شود. مراتب آداب از این قرار است:

الف – آداب باطنی

    داشتن نیت خالص برای زیارت امام؛

    معرفت و شناخت نسبت به حق امام؛

    داشتن حضور قلب و تسلیم در محضر امام؛

    داشتن شور و اشتیاق برای زیارت امام؛

    حضور با قلبی مالامال از حزن و اندوه در زیارت.

ب – آداب ظاهری

    غسل کردن؛

    پوشیدن لباس‌های پاکیزه و طاهر؛

    استفاده نکردن از زینت و بوی خوش؛

    داشتن آرامش و وقار؛

    سکوت تفکر در طول مسیر؛

    کسب اجازه ورود خواستن از امام؛

    خواندن زیارت‌های مأثور.

احکام زیارت

زیارت معصومین (علیهم‌السلام) به ویژه امام حسین (علیه‌السلام) سبب تقرب الهی است. یکی از شرایط تحقق آن، مراعات احکام و آدابی است که برای زیارت بیان شده است که مقصود مستحبات و مکروهات سفر زیارت است تا با رعایت آنها زیارتی با معرفت و معنویت انجام شود.

الف . احکام پیش از سفر

    طلب خیر کردن از خداوند به هنگام سفر؛

    طلب حلالیّت از اقوام، دوستان، همسایگان و …؛

    انتخاب همسفر مناسب برای سفر؛

    انتخاب زمان مناسب برای سفر؛

    خواندن دعای سفر پیش از سفر؛

    خواندن سوره‌های قدر، حمد، ناس و فلق و به ویژه آیة الکرسی؛

    دادن صدقه در آغاز سفر؛

    استفاده از مال حلال برای توشه سفر؛

    خارج کردن حقوق واجب از اموال از قبیل قرض، دین، خمس، زکات، امانت و مظالم؛

    انجام غسل زیارت مخصوصاً زیارت امام حسین (علیه‌السلام)؛

    همراه داشتن تربت سیدالشهداء (علیه‌السلام) در سفر برای در امان ماندن از خطرات.

ب. احکام مسیر سفر

    داشتن اخلاق و برخورد خوب با همسفران؛

    مزاح و شوخی با همسفران با رعایت حد و حدود؛

    دوری از غیبت، تهمت، مسخره کردن در گفتگوها؛

    کمک و یاری همسفران بخصوص بیماران و سالخوردگان؛

    پرهیز از آزار و اذیّت دیگران در مسیر و هنگام زیارت ضریح امام؛

    رعایت نظافت راه‌ها، جادّه‌ها و اماکن شهرها؛

    صدمه نزدن به محصولات زمین‌های کشاورزی در مسیر پیاده‌روی؛

    استفاده نکردن از میوهٔ درختان باغ‌ها در طول مسیر بدون اجازه و رضایت صاحبان آن؛

    وارد نشدن به باغات یا زمین‌های مردم بدون اجازه و دعوت؛

    استفاده نکردن از آب‌سردکن و آب‌های نوشیدنی برای وضو؛

    وضو نگرفتن از وضوخانه‌های اختصاصی مساجد اگر عمومی نیست و مختص نمازگزاران همان مسجد است.

ج. احکام در سفر

    دقّت به انجام نماز اول وقت در طول سفر؛ زیارت مستحب مؤکد است و ثواب بسیار فراوانی دارد، اما باید توجه داشت که اگر عمل مستحب بخواهد به واجبات آسیب برساند آن عمل سبب تقرب نخواهد بود؛

    خواندن نماز تحیت در مساجد در طول مسیر اگر وقت نماز واجب نبود؛

    در حرم معصومین (علیهم‌السلام) جلوتر از قبر معصوم (علیه‌السلام) و حتّی به فتوای برخی مراجع موازی قبر نباید به نماز ایستاد. باید کمی عقب‌تر باشد و اگر بی‌احترامی باشد که پشت به قبر یا ضریح به نماز بایستد، حرام است؛

    خواندن نمازهای واجب به جماعت که ثواب و فضیلت بسیاری دارد؛

     حفظ احترام مساجد و حرم‌ها واجب است. هر عملی که به نحوی بی‌احترامی باشد حتی اگر نظافت را رعایت نکنند، جایز نیست و حرام است؛

    خارج کردن مهر، کتاب دعا و … از اماکن جایز نیست و اگر عمداً یا سهواً خارج کرد باید آن را برگرداند؛

    حفظ طهارت مساجد و مشاهد مشرفه لازم است. در صورت دیدن یا آگاه شدن از نجاست در مکانی اقدام به طهارت و در صورت عدم امکان، به خادمین اطلاع دهد؛

     توقف نکردن در مسجد و حرم‌ها با داشتن عذر شرعی (در رواق‌ها و صحن‌هایی که فاصله دارند، توقف اشکالی ندارد)‌.

سخن آخر

زیارت اربعین حسینی یک حرکت مهم و معنوی در بین شیعیان و نشان‌دهنده عشق و ارادت به امام حسین (علیه‌السلام) و اهل بیت (علیهم‌السلام) است.

شوق زائر با آگاهی از فضایل و برکات آن بر حسب روایات چند برابر و به انجام این عمل تشویق می‌گردد. همچنین با اطلاع از آداب و احکام سفر زیارتی بهتر می‌داند که چگونه باید زیارت کند.

در نهایت، زیارت اربعین نمادی از اتحاد امت اسلامی و پاسداشت یاد اهل بیت (علیهم‌السلام) است و ضروری است که به عنوان یک فریضه معنوی مورد توجه قرار گیرد.

«اللّهُمَ ارْزُقنـٰا توفِیقَ زیٰارَۃ قَبر اَلْحُسَیْن فِی اَلْدُنْیٰا وَ شِفٰاعَة اَلْحُسَیْن فِی اَلْاٰخِرَۃ»؛

خدایا روزی ما را در دنیا توفیق زیارت مزار امام حسین (علیه‌السلام) و در آخرت شفاعت امام حسین (علیه‌السلام) قرار بده.