سینمای مستند ایران؛ میان تجربه‌ گرایی، خلاقیت و سفارش‌ های دولتی

به گزارش رکنا به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، دومین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، سه‌شنبه ۲۶ آبان‌ماه، با حضور دکتر احمد الستی، پژوهشگر و مترجم سینما، و سعید عقیقی، پژوهشگر و منتقد سینما، در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. مدیریت این نشست را بهناز شیربانی، روزنامه‌نگار، بر عهده داشت.

در این روز، فیلم‌های «خواستگاری» به کارگردانی ابراهیم گلستان (۱۳۴۰)، «ریتم» به کارگردانی منوچهر طیاب (۱۳۴۲)، «فجر طولانی» به کارگردانی احمد فاروقی قاجار (۱۳۴۴) و «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی (۱۳۵۰) به نمایش درآمدند.

در ابتدای نشست، بهناز شیربانی ضمن خوشامدگویی به حاضران، از تلاش‌های لادن طاهری، مدیر فیلمخانه ملی ایران، و دکتر فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینمای ایران، برای فراهم کردن امکان نمایش این آثار قدردانی کرد و گفت: خوشحالم که در دومین روز نمایش فیلم‌های تصحیح‌رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران در خدمت شما هستیم.

لازم می‌دانم از تلاش‌های لادن طاهری تشکر ویژه‌ای داشته باشم؛ چراکه اگر کوشش‌های ایشان نبود، امکان تماشای آثاری که به سال‌های بسیار دور تعلق دارند، فراهم نمی‌شد. همچنین از دکتر فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینمای ایران، برای فراهم کردن شرایطی که علاقه‌مندان سینما بتوانند از تماشای این آثار لذت ببرند، سپاسگزارم.

گوهر خیراندیش

سپس شیربانی از احمد الستی و سعید عقیقی دعوت کرد تا درباره فیلم‌های به‌نمایش‌درآمده و جایگاه آن‌ها در تاریخ سینمای مستند ایران سخن بگویند.

احمد الستی درباره اهمیت نمایش دوباره مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه از گنجینه فیلمخانه ملی ایران اظهار کرد: این فیلم‌ها متعلق به دوره‌ای هستند که من و چه‌بسا بسیاری از حاضران، شاگرد و علاقه‌مند آثار همین استادان بزرگی بودیم که امروز فیلم‌هایشان را تماشا کردیم. بسیار خوشایند است که این آثار را از دل گنجینه بیرون می‌کشید و دوباره در معرض دید مخاطبان قرار می‌دهید. این فیلم‌ها نه‌تنها بخشی از تاریخ سینمای ایران، به‌ویژه در حوزه سینمای مستند، را بازمعرفی می‌کنند و در اختیار نسل جوان قرار می‌دهند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ این کشور هستند. نگرانی من این است که نسل جوان امروز شاید هرگز فرصت تماشای این آثار را پیدا نکرده باشد.

او افزود: در واقع، ما بسیار مدیون فیلم‌سازانی هستیم که آثارشان را در این مجموعه تماشا کردیم. بسیاری از آن‌ها هنگام ساخت این فیلم‌ها دانشجو و بسیار جوان بودند. این فرصت را داشتند که با فیلم‌سازان بزرگ گفت‌وگو کنند یا در کلاس‌های درس آن‌ها حضور داشته باشند. من هرگز نمی‌توانم نقش این افراد را در پرورش و شکل‌گیری جمعیت گسترده‌ای از مخاطبان سینما نادیده بگیرم. بنابراین، جای خوشحالی بسیار دارد که امروز امکان نمایش دوباره این آثار فراهم شده است. به گمانم، اکنون می‌توانیم درباره این موضوع صحبت کنیم که این فیلم‌ها چه تصاویری از ایران ارائه می‌دادند و چه وجوهی از جامعه و فرهنگ ایرانی را به نمایش می‌گذاشتند. گاهی نیز از منظر زبان سینمایی با آثاری شگفت‌آور مواجه می‌شویم.

سعید عقیقی در ادامه، با اشاره به زمینه‌های شکل‌گیری سینمای مستند ایران گفت: سینمای مستند در ایران، اساساً محصول فعالیت بخش دولتی بوده است؛ چه در قالب مستندهای صنعتی و چه در قالب آثاری که به سفارش اداره کل امور سینمایی کشور و سپس وزارت فرهنگ و هنر ساخته می‌شدند. نام این نهاد در تیتراژ پایانی بسیاری از فیلم‌های آن دوره دیده می‌شود.

البته پیش از آن نیز آثاری وجود داشتند؛ از جمله فیلم‌های دوره‌ای که اصطلاحاً از آن با عنوان نسل چهارم یاد می‌شود و همچنین فیلم‌های مرتبط با دوره سیراکیوز که به‌وسیله آمریکایی‌ها ساخته شده بودند. این آثار عمدتاً مستندهای آموزشی درباره بهداشت، جلوگیری از شیوع بیماری‌ها و مسائل مرتبط با سلامت عمومی بودند. موضوعاتی مانند چگونگی جلوگیری از آلودگی آب و رعایت اصول بهداشتی در آن‌ها مطرح می‌شد.

خوشبختانه تعدادی از این فیلم‌ها همچنان موجودند و من نیز همه آن‌ها را دیده‌ام.او درباره ورود بخش خصوصی به سینمای مستند ایران در آن دوران خاطرنشان کرد: در میانه دهه ۱۳۳۰، ابراهیم گلستان استودیوی گلستان فیلم را تأسیس کرد. این مجموعه به نخستین بخش خصوصی فعال در این حوزه تبدیل شد.

نشست سینمای مستند ایران

گلستان برای تأمین هزینه‌های تولید آثار مستقل خود، از نهادها و مجموعه‌های مختلف سفارش می‌گرفت و با درآمد حاصل از آن سفارش‌ها، فیلم‌های موردنظرش را تولید می‌کرد. او همواره از این شیوه با تعبیری مشخص یاد می‌کرد و می‌گفت سفارشی از جایی می‌گرفتم و سپس با پول آن، کار دیگری انجام می‌دادم. گلستان به دلیل سابقه فعالیت به‌عنوان مترجم در شرکت نفت و همچنین همکاری با خبرگزاری‌های مختلف، در آن دوره ارتباطات گسترده‌ای داشت.

عقیقی درباره ویژگی‌های سینمایی فیلم «خواستگاری» ساخته ابراهیم گلستان گفت: این فیلم سرشار از حرکت‌های حساب‌شده دوربین و قاب‌بندی‌های دقیق است. گلستان در ایجاد فضاهای تصویری و ترکیب‌بندی‌های مختلف مهارت چشمگیری دارد. برای مثال، در ابتدای یکی از نماها تصور می‌کنیم دو نفر در اتاق حضور دارند، اما دوربین با حرکتی به عقب، نفر سوم را نیز وارد قاب می‌کند. او این شیوه را در بخش‌های مختلف فیلم تکرار می‌کند.

قاب‌بندی‌های ظریف و دقیقش حاصل تجربه‌هایی است که در زمینه عکاسی داشته است. گلستان از دوران نوجوانی عکاسی می‌کرد و دوربینی نیز از پدرش هدیه گرفته بود. همین سابقه باعث شده بود نگاه او به ترکیب‌بندی تصویر با بسیاری از نمونه‌های مستند آن دوره تفاوت داشته باشد. او به بهانه روایت یک مراسم خواستگاری، از چندین مکان و موقعیت استفاده می‌کند و با نمایش نماهای عمومی، محیط کار داماد و فضای خانه، جهان شخصیت‌ها را به مخاطب معرفی می‌کند.

احمد الستی نیز با تمرکز بر نحوه معرفی شخصیت‌ها در «خواستگاری» گفت: یکی از ویژگی‌های مهم فیلم، نحوه معرفی شخصیت‌هاست؛ موضوعی که در زبان سینما از آن با عنوان نخستین ظهور شخصیت یاد می‌شود. نخستین باری که یک شخصیت تعیین‌کننده وارد قاب می‌شود، باید به‌گونه‌ای طراحی شود که جایگاه و اهمیت او را برای مخاطب مشخص کند. در این فیلم، ورود پدر عروس دقیقاً چنین کارکردی دارد. او از دری وارد می‌شود که برای ورودش آماده شده و در جایگاهی می‌نشیند که از پیش برای او در نظر گرفته‌اند. این شخصیت کسی است که در نهایت باید درباره ازدواج دخترش تصمیم بگیرد.

برنامه سینمای مستند ایران

او افزود: حتی جزئیاتی مانند نیاوردن قندان نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. قندان باید بهانه‌ای برای حضور دختر در اتاق باشد تا او وارد شود و چادرش کنار برود. به این ترتیب، زیبایی و جذابیت ظاهری دختر به‌تدریج در معرض نگاه دیگران قرار می‌گیرد. مادر داماد نیز پس از دیدن او، درباره زیبایی‌اش اظهار نظر می‌کند.

این جزئیات نشان می‌دهد که گلستان تا چه اندازه بر طراحی میزانسن و هدایت بازیگران مسلط بوده است. در این فیلم، حتی زاویه دوربین نیز با توجه به جایگاه شخصیت‌ها تغییر می‌کند. برای پدر عروس، دوربین از زاویه پایین‌تری به او نگاه می‌کند، درحالی‌که در مورد مادر و خواهر داماد، دوربین تقریباً هم‌سطح آن‌ها قرار می‌گیرد.

این پژوهشگر سینما در بخش دیگری از نشست، درباره نقش موسیقی در فیلم «ریتم» ساخته منوچهر طیاب بیان کرد: نکته‌ای که در فیلم «ریتم» برای من بسیار جالب بود، نقش موسیقی و ریتم در ساختار اثر است. ما در سینمای ایران با موسیقی ایرانی نیز چنین تجربه‌ای داشته‌ایم. در این فیلم، تنبک حسین تهرانی به‌تدریج ما را وارد فضایی ذهنی و خیال‌انگیز می‌کند؛ فضایی که گویی خود حسین تهرانی آن را می‌آفریند.

اوست که این جهان را ساخته و بخشی از ذهنیت خود را به تصویر تبدیل کرده است. در اینجا باید به این نکته توجه کنیم که همراه کردن صدای ضرب با تصاویری از چرخ‌دنده‌ها و ریل‌های قطار، صرفاً برای ایجاد هماهنگی صوتی و تصویری نیست؛ بلکه قرار است مخاطب را از جهان عینی به فضایی ذهنی و خیال‌انگیز منتقل کند. این ویژگی در برخی نمونه‌های سینمای آمریکا نیز دیده می‌شود؛ آثاری که با استفاده از ریتم و موسیقی، تماشاگر را از فضای معمول مشاهده خارج می‌کنند. در فیلم «ریتم»، این تجربه با موسیقی ایرانی و یک ساز بومی شکل گرفته است. به همین دلیل، برای من اهمیت ویژه‌ای دارد.

عقیقی نیز در تشریح تأثیر ایده «ضرب لوکوموتیو» حسین تهرانی بر ساخت فیلم «ریتم» گفت: پیش از ادامه بحث، می‌خواهم نکته‌ای را توضیح بدهم. حسین تهرانی پیش از ساخته شدن فیلم «ریتم»، مجموعه‌ای از قطعات ریتمیک را ضبط کرده بود که یکی از آن‌ها «ضرب لوکوموتیو» نام داشت. او در این قطعه با تنبک، صدای حرکت قطار را بازآفرینی کرده بود.

او ادامه داد: بنابراین، می‌توان گفت یکی از دلایلی که در ابتدای فیلم «ریتم» با الگوهای ابتدایی صدای قطار مواجه می‌شویم، همین ایده «ضرب لوکوموتیو» است که از سوی حسین تهرانی شکل گرفته بود. حتی من درباره این موضوع از آقای طیاب پرسیدم و ایشان گفتند هنگام ساخت فیلم، «پاسیفیک ۲۳۱» را ندیده بودند. من این گفته را می‌پذیرم و احساس می‌کنم ایده فیلم از درون همان قطعه حسین تهرانی شکل گرفته است؛ یعنی الگوی ریتمیک تنبک، مبنای ساختار فیلم قرار گرفته است.

اینکه فیلم‌ساز نمونه‌های مشابه را دیده بوده یا نه، در نهایت اهمیت تعیین‌کننده‌ای ندارد. مهم این است که چه برداشتی از آن ایده صورت گرفته و چگونه در ساختار فیلم به کار رفته است.

احمد الستی در ادامه، به ویژگی‌های سینمایی «فجر طولانی» ساخته احمد فاروقی قاجار پرداخت و گفت: این فیلم متعلق به یکی از فیلم‌سازان ناشناخته و قدرنادیده سینمای ایران است؛ فیلم‌سازی با استعدادی حیرت‌انگیز به نام احمد فاروقی قاجار. او فیلم‌ساز بسیار عجیبی بود و بیش از آنکه شناخته شده باشد، آثارش کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. او در هر فیلم، مجموعه‌ای از تجربه‌های تازه را دنبال می‌کرد. در این فیلم نیز تجربه‌ای شگفت‌انگیز انجام می‌دهد؛ مجموعه‌ای از تصاویر را در کنار یک نریشن ادبی قرار می‌دهد که داستان دیگری را روایت می‌کند؛ داستانی که در بسیاری از لحظات، هیچ ارتباط مستقیمی با تصاویر در حال نمایش ندارد. فیلم‌ساز خطر چنین تجربه‌ای را می‌پذیرد؛ کاری که در آثار دیگرش کمتر به این شکل انجام داده است. این شیوه بسیار ظریف است و در فیلم‌های او به‌ندرت با چنین رویکردی مواجه می‌شویم.

عقیقی نیز با اشاره به اهمیت تصویر و امکان رهایی از روایت خطی در سینمای مستند، مهم‌ترین امتیاز یکی از آثار مورد بحث را روایت نکردن دانست و عنوان کرد: می‌خواهم درباره فیلمی که درباره اصفهان ساخته شده است صحبت کنم. این فیلم به نقطه‌ای می‌رسد که نشان می‌دهد برای دیدن یک فیلم خوب، لزوماً به روایت احتیاج نداریم؛ حتی برای ساختن یک فیلم خوب نیز همیشه به روایت نیاز نیست. البته باید به شیوه تلقی فیلم‌ساز توجه کنیم.

ما با روایتی مواجه هستیم که نریشن آن گویی از بیرون زمان سخن می‌گوید و وارد جهانی اسطوره‌ای می‌شود. آنچه راوی بیان می‌کند، گاهی ارتباط مستقیمی با تصاویر ندارد. به نظر می‌رسد فردی مشاهدات خود را در قالب نریشن و به شیوه حکایت‌های کهن بیان می‌کند. در واقع، روایت از محدوده زمانی مشخصی که معمولاً برای یک داستان در نظر می‌گیریم، خارج می‌شود و ما را با نوعی ایران اسطوره‌ای مواجه می‌کند.

عقیقی در بخش پایانی سخنانش، دیدگاه انتقادی خود را درباره فیلم «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی مطرح کرد و گفت: من اصولاً با این مدل فیلم‌ها که تحت تأثیر آثاری مانند فیلم‌های رهنما یا فیلم‌هایی از جنس «شقایق» ساخته شده‌اند، چندان ارتباط برقرار نمی‌کنم. راستش را بخواهید، این فیلم بیشتر شبیه راشی است که هنوز تدوین چندانی روی آن انجام نشده و ترجیح می‌دهم درباره‌اش صحبت نکنم. البته ما آثار بهتری هم داریم و نمی‌خواهم ارزش این فیلم‌ها را نادیده بگیرم.

دومین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، با پرسش حاضران از سخنرانان نشست به پایان رسید.

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1267687