تعداد دقیق زن های عقدی و صیغه ای ناصرالدین شاه / عکس کمیاب مادر مظفرالدین شاه و همسران ناصرالدین شاه
رکنا: ناصرالدینشاه در طول زندگیاش زنان متعددی داشت؛ در برخی فهرستهای تاریخی نام ۸۹ زن، شامل ۶ همسر عقدی و ۸۳ زن صیغهای آمده که جیران، انیسالدوله، امیناقدس و شکوهالسلطنه از شناختهشدهترین آنها بودند.
به گزارش رکنا، ناصرالدینشاه قاجار نزدیک به نیم قرن بر ایران حکومت کرد و در این مدت حرمسرایی بزرگ داشت. در برخی فهرستهای تاریخی، تعداد زنانی که به عقد دائم یا موقت او درآمدهاند ۸۹ نفر ذکر شده است؛ عددی که البته در منابع مختلف یکسان نیست. در میان این زنان، برخی تنها یکی از همسران شاه بودند و برخی دیگر به دلیل نزدیکی به او، فرزندانشان یا نفوذی که در دربار پیدا کردند، نامشان در تاریخ ماندگار شد.
۶ زن عقدی و ده ها زن صیغهای
در یکی از فهرستهای مشهور تاریخی، ۶ زن در شمار همسران عقدی ناصرالدینشاه قرار گرفتهاند و شمار زنان صیغهای ۸۳ نفر ذکر شده است. این شش نفر عبارتاند از گلینخانم، تاجالدوله، شکوهالسلطنه، ستارهخانم، جیران و سرورالسلطنه.
با این حال، پژوهشهای تاریخی درباره تعداد دقیق زنان شاه در دورههای مختلف زندگی او اختلاف دارند و نمیتوان عدد ۸۹ را بدون قید و شرط رقم قطعی دانست.
جیران؛ زنی از تجریش که محبوب شاه شد
جیران، با نام خدیجه خانم و لقب فروغالسلطنه، یکی از مشهورترین زنان زندگی ناصرالدینشاه بود.
او برخلاف بسیاری از زنان دربار، از خاندان قدرتمند و اشرافی نبود و خانوادهاش در تجریش زندگی میکردند. روایتهای تاریخی میگویند شاه به جیران علاقه زیادی پیدا کرد و همین علاقه باعث شد جایگاه او در اندرونی بهسرعت ارتقا پیدا کند.
جیران همچنین مادر چند فرزند شاه بود و تلاشهایی برای تثبیت جایگاه پسرش، کامران میرزا، در ساختار قدرت دربار انجام شد. مرگ زودهنگام جیران نیز باعث شد نام او بیش از پیش در روایتهای مربوط به زندگی خصوصی ناصرالدینشاه برجسته شود.
انیس الدوله؛ همسر صیغهای با نفوذی فراتر از جایگاهش
اگر جیران را محبوبترین زن شاه بدانیم، انیسالدوله را میتوان یکی از بانفوذترین زنان اندرونی دانست.
انیسالدوله با نام فاطمه، در ابتدا از نزدیکان و خدمتکاران جیران بود. پس از مرگ جیران، رابطه او با ناصرالدینشاه نزدیکتر شد و به یکی از زنان مورد اعتماد شاه تبدیل شد.
نکته جالب درباره انیسالدوله این است که با وجود اینکه همسر عقدی شاه نبود، جایگاه بسیار بالایی در اندرونی داشت. منابع تاریخی از حضور او در کنار شاه و حتی اثرگذاریاش بر برخی تصمیمهای سیاسی دربار خبر دادهاند.
او همچنین در یکی از سفرهای اروپایی ناصرالدینشاه همراه کاروان شاهی شد، اما به دلیل مسائل مربوط به تشریفات، سفرش نیمهتمام ماند و به ایران بازگشت.
امین اقدس؛ زنی که از فقر به اندرونی شاه رسید
امین اقدس با نام اصلی زبیده، یکی دیگر از زنان شناختهشده حرم ناصری بود.
او از خانوادهای فقیر میآمد و بعدها وارد اندرونی شاه شد. امین اقدس بهتدریج توانست اعتماد ناصرالدینشاه را به دست آورد و از امکانات و جایگاه ویژهای برخوردار شود.
داستان زندگی او از این جهت قابل توجه است که برخلاف تصور رایج از ساختار اشرافی دربار قاجار، برخی زنان میتوانستند بدون داشتن پیشینهای قدرتمند، با نزدیک شدن به شاه به موقعیتی قابل توجه دست پیدا کنند.
تاج الدوله؛ مادری که پای جانشینی به میان آمد
تاجالدوله، با نام خجستهخانم جهانبانی، از زنان عقدی ناصرالدینشاه بود.
او از خاندان قاجار بود و مادر معینالدین میرزا و عصمتالدوله شد. جایگاه خانوادگی تاجالدوله و داشتن فرزند پسر باعث شد موضوع جانشینی و موقعیت فرزندانش در ساختار دربار اهمیت پیدا کند.
در آن دوره، داشتن فرزند پسر برای زنان اندرونی میتوانست جایگاه آنها را به شکل قابل توجهی تغییر دهد.
شکوه السلطنه؛ مادر مظفرالدین شاه
یکی از مهمترین زنان عقدی ناصرالدینشاه، شکوهالسلطنه بود.
دلیل شهرت او بیش از هر چیز به فرزندش بازمیگردد: مظفرالدین میرزا؛ ولیعهدی که پس از ترور ناصرالدینشاه، با عنوان مظفرالدینشاه بر تخت سلطنت نشست.
به همین دلیل، شکوهالسلطنه در تاریخ خاندان سلطنتی قاجار جایگاهی ویژه پیدا کرد.
گلین خانم؛ همسر شاه از دوران ولیعهدی
گلینخانم از نخستین همسران عقدی ناصرالدینشاه بود و ازدواج او با شاه به دوران ولیعهدی ناصرالدینمیرزا بازمیگشت.
او چند فرزند داشت و از جمله مادر محمود میرزا بود. نام گلینخانم همچنین در برخی عکسهای باقیمانده از زنان حرم ناصری دیده میشود.
سرورالسلطنه و ستارهخانم؛ دو نام دیگر در فهرست همسران عقدی
سرورالسلطنه نیز از زنان عقدی ناصرالدینشاه بود. او دختر امامقلی میرزا عمادالدوله معرفی شده و نامش در میان زنان حرم شاه ثبت شده است.
ستارهخانم نیز در فهرست همسران عقدی شاه قرار دارد و از زنان تبریزی معرفی شده است. اطلاعات درباره زندگی خصوصی این دو زن در مقایسه با چهرههایی مانند جیران و انیسالدوله بسیار محدودتر است.
چرا از زنان ناصرالدین شاه عکس داریم؟
یکی از ویژگیهای جالب دوران ناصرالدینشاه، علاقه شخصی او به عکاسی بود. همین علاقه باعث شد تعداد قابل توجهی تصویر از شاه، درباریان و زنان اندرونی باقی بماند.
البته درباره برخی عکسهای منسوب به زنان حرم، اختلاف نظر وجود دارد و هر تصویری که در فضای مجازی با نام «جیران» یا یکی دیگر از زنان شاه منتشر میشود، الزاماً هویت تأییدشدهای ندارد.
آرشیوهای تخصصی تصاویر قاجاری، از جمله مجموعه «دنیای زنان در عصر قاجار»، تعدادی از این تصاویر را بر اساس نوشتههای پشت عکسها و اسناد موجود شناسایی کردهاند.
حرم ناصری؛ فقط یک داستان عاشقانه نبود
حرم ناصرالدینشاه تنها محل زندگی زنان شاه نبود؛ بخشی از ساختار اجتماعی و حتی سیاسی دربار قاجار در همین فضا شکل میگرفت.
برخی زنان از طریق فرزندانشان، برخی از طریق ارتباط با شاه و بعضی دیگر از طریق ارتباط با رجال سیاسی، به نفوذ قابل توجهی دست پیدا میکردند. به همین دلیل، زندگی زنانی مانند جیران، انیسالدوله و امین اقدس تنها بخشی از تاریخ خصوصی شاه نیست، بلکه با مناسبات قدرت در دوره قاجار نیز ارتباط پیدا میکند.
در نهایت، اگرچه عدد ۸۹ زن در برخی فهرستهای تاریخی مشهور است، اما درباره تعداد دقیق زنان ناصرالدینشاه و تفکیک آنها به عقدی و صیغهای، میان منابع اختلاف وجود دارد و بهتر است این عدد به عنوان یک روایت تاریخی رایج، نه یک آمار قطعی، مطرح شود.
-
فیلم شکار آسان توسط سلطان جنگل
ارسال نظر