زمستان سخت در راه است/ آب و برق و گاز مجانی برای صنایع پرمصرف و تولید کننده های بلوبری؟! / مردم باید صرفه جویی کنند!

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، در شرایطی که کشور با ناترازی انرژی دست‌ و پنجه نرم می‌ کند و مردم به صرفه‌ جویی دعوت می‌ شوند، نخستین مطالبه باید متوجه صنایع بزرگ و انرژی‌ بری باشد که از یارانه‌ های سنگین آب، برق و گاز بهره می‌ برند، اما سهم واقعی آنها در ارزش‌ آفرینی و بازگشت منافع اقتصادی به کشور محل پرسش است. صنایعی که محصولاتشان با مصرف منابع ملی صادر می‌ شود، درآمدهای ارزی دارند، اما هزاران میلیارد تومان به صنعت آب، برق و گاز کشور بدهکارند و همچنان از منابع عمومی استفاده می‌ کنند. دولت باید مدیریت مصرف را از همین مصرف‌ کنندگان بزرگ و بدهکاران عمده آغاز کند؛ در عین حال مردم نیز با صرفه‌ جویی در مصرف انرژی به عبور کشور از این شرایط دشوار کمک کنند. پایداری انرژی زمانی محقق می‌ شود که هیچ مصرف‌ کننده‌ ای، کوچک یا بزرگ، خود را فراتر از مسئولیت در برابر منابع ملی نداند.

زمستان پیش رو برای شبکه انرژی ایران فقط یک فصل سرد دیگر نیست؛ آزمونی جدی برای پایداری شبکه گاز و برق، تداوم فعالیت صنایع، سلامت عمومی و توان مدیریت منابع ملی است. اظهارات اخیر سخنگوی دولت درباره احتمال افت فشار گاز، هشدارهای مسئولان صنعت انرژی درباره ناترازی تولید و مصرف، خسارت وارد شده به تاسیسات گازی و آمارهای تازه از مصرف برق، تصویری از شرایطی ترسیم می کند که در آن هر واحد انرژی، ارزشی فراتر از یک عدد در قبض یا یک ردیف در ترازنامه دارد.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری اخیر با اشاره به اینکه کشور در سال های گذشته در زمستان با حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی گاز مواجه بوده، اعلام کرد حملات صورت گرفته به کشور و آسیب به پالایشگاه های گازی، موجب از دست رفتن حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت گاز شده است. او تاکید کرد در صورت افزایش شدید مصرف، احتمال قطع گاز در نقاط مختلف کشور وجود دارد و تهران نیز از این قاعده مستثنا نیست.

این اظهارات به معنای اعلام قطعی قطع گسترده گاز نیست، اما نشان می دهد حاشیه اطمینان شبکه محدود شده و مدیریت مصرف در روزهای سرد اهمیت بیشتری پیدا کرده است. مسئله تنها میزان تولید گاز نیست، بلکه تامین و توزیع آن میان خانوارها، نیروگاه ها و صنایع در زمان اوج مصرف نیز اهمیت دارد.

آسیب به تاسیسات گازی و فشار زمستان بر شبکه برق

بر اساس توضیحات مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در برنامه «میز اقتصاد»، آسیب به چهار پالایشگاه پارس جنوبی موجب کاهش حدود ۱۳ درصدی تولید و از دست رفتن ظرفیتی در حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب شده است. مسئولان از تلاش برای بازگرداندن بخشی از ظرفیت ازدست رفته پیش از فصل سرد خبر داده اند.

با این حال، افزایش مصرف خانگی و تجاری در زمستان و نیاز نیروگاه ها به گاز، شرایط تامین انرژی را دشوارتر می کند. طبق اظهارات مسئولان صنعت گاز، سهم بخش خانگی و تجاری از گاز تحویلی به شبکه در زمستان حدود ۸۰ درصد است. همچنین کاهش حتی یک درجه ای دمای محیط خانه ها می تواند صرفه جویی قابل توجهی ایجاد کند؛ رقمی که در مقیاس ملی با ظرفیت تولید یک فاز پارس جنوبی مقایسه شده است.

محدودیت در تحویل گاز به نیروگاه ها نیز می تواند استفاده از سوخت مایع را افزایش دهد؛ موضوعی که علاوه بر هزینه های تامین و حمل سوخت، نگرانی درباره آلودگی هوا را تشدید می کند. بنابراین، ناترازی گاز تنها مسئله گرمایش خانوارها نیست و بر تولید برق، فعالیت صنایع و کیفیت هوای شهرها نیز اثر می گذارد.

در بخش برق، ناترازی کشور در اوج مصرف از حدود ۱۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۰ هزار مگاوات در سال جاری رسیده است. همچنین گزارش عملکرد صنعت برق از حفظ پایداری شبکه و افزایش ۱۱ درصدی برق تحویلی به صنایع در تابستان ۱۴۰۵ حکایت دارد؛ بهبودهایی که با وجود اهمیت، به معنای پایان مشکلات ساختاری این صنعت نیست.

طبق اعلام سخنگوی صنعت برق به تسنیم، حدود ۲۵ درصد مشترکان بیش از ۵۰ درصد برق کشور را مصرف می کنند، در حالی که ۷۵ درصد مشترکان در محدوده الگوی مصرف قرار دارند. این آمار نشان می دهد مدیریت مصرف باید علاوه بر توصیه های عمومی، بر مصرف کنندگان پرمصرف و بخش هایی متمرکز شود که ظرفیت بیشتری برای کاهش مصرف دارند.

از سوی دیگر، مشکلات مالی نیز توسعه صنعت برق را محدود کرده است. بر اساس اظهارات نمایندگان سندیکای صنعت برق، مطالبات انباشته این صنعت از دولت حدود ۴۵۰ هزار میلیارد تومان و بدهی صنایع به صنعت برق حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان است. این ارقام نشان می دهد بحران انرژی فقط ناشی از کمبود سوخت و نیروگاه نیست و اصلاح ساختار اقتصادی صنعت برق نیز ضرورت دارد.

پزشکیان: تامین انرژی صنایع اولویت دولت است؛ اما صرفه جویی باید همگانی باشد

مسعود پزشکیان، رئیس جمهور، در جلسه هماهنگی مدیریت مصرف انرژی و سوخت در ۱۶ آبان، تامین انرژی صنایع و تولیدکنندگان را از اولویت های دولت در زمستان دانست و تاکید کرد که نباید محدودیت انرژی به توقف تولید و از بین رفتن شغل ها منجر شود.

او در عین حال صرفه جویی را مسئولیتی مشترک میان دولت، دستگاه های اجرایی، صنایع و مردم دانست و بر نظارت مستمر بر عملکرد دستگاه ها تاکید کرد. کاهش دمای اتاق های اداری، بهسازی موتورخانه ها و خاموش کردن فضاهای بلااستفاده از جمله اقداماتی است که باید در ساختمان های دولتی اجرا شود.

مدیریت مصرف زمانی موثر خواهد بود که به خانوارها محدود نماند و صنایع، مراکز تجاری و دستگاه های اجرایی نیز متناسب با میزان مصرف خود پاسخ گو باشند.

صادرات پنهان انرژی؛ آیا ارزش افزوده محصولات با منابع مصرفی تناسب دارد؟

یکی از موضوعات مهم در بحث ناترازی انرژی، صادرات غیرمستقیم یا «صادرات مجازی انرژی و آب» است. زمانی که گاز، برق و آب با هزینه ای سنگین برای اقتصاد ملی در اختیار واحدهای تولیدی قرار می گیرد و این منابع برای تولید محصولات صادراتی مصرف می شود، در واقع بخشی از منابع کشور نیز همراه آن محصولات از مرز خارج می شود.

اصل صادرات و ارزآوری برای اقتصاد ضروری است، اما هر صادراتی لزوما به معنای منفعت خالص ملی نیست. باید مشخص باشد هر محصول با چه میزان آب، برق و گاز تولید شده، چه ارزش افزوده ای ایجاد کرده و چه میزان ارز واقعی به چرخه اقتصادی کشور بازگردانده است.

اگر محصولی با مصرف بالای انرژی و منابع یارانه ای تولید شود، اما ارزش افزوده محدودی داشته باشد یا ارز حاصل از صادرات آن به کشور بازنگردد، ادامه تخصیص منابع به چنین فعالیتی نیازمند بازنگری است. این موضوع درباره برخی محصولات کشاورزی صادراتی با مصرف بالای آب، از جمله بلوبری، نیز باید با توجه به شرایط اقلیمی و بهره وری منابع بررسی شود.

بنابراین، هدف نباید توقف صادرات یا تضعیف تولید باشد؛ بلکه لازم است تخصیص انرژی به صنایع بر اساس شاخص هایی مانند بهره وری، ارزش افزوده، اشتغال پایدار، ارزآوری خالص، بازگشت ارز و ملاحظات زیست محیطی انجام شود.

توقف صادرات برق و عقب ماندگی در بازار گاز؛ فرصت هایی که از دست می روند

گزارش های منتشر شده از فعالان صنعت برق از نزدیک شدن صادرات برق و خدمات مهندسی ایران به صفر و مشکلات جدی در حضور در بازارهای منطقه ای حکایت دارد. در حوزه گاز نیز با وجود برخورداری ایران از ذخایر عظیم، فعالان این بخش از عقب ماندن کشور از فرصت های بازار منطقه ای سخن می گویند.

ضعف سرمایه گذاری، ناترازی اقتصادی، محدودیت های سیاسی و تحریمی و مشکلات زیرساختی از جمله عواملی هستند که در از دست رفتن این فرصت ها نقش دارند. توسعه صادرات انرژی زمانی به نفع کشور خواهد بود که امنیت عرضه داخلی، سرمایه گذاری در زیرساخت ها و بازگشت درآمد حاصل از صادرات تضمین شده باشد.

راه عبور از زمستان؛ صرفه جویی مردم، پاسخ گویی صنایع و اصلاح سیاست انرژی

عبور مطمئن از زمستان به برنامه ای چندلایه نیاز دارد. در کوتاه مدت، کاهش مصرف غیرضروری در بخش خانگی و تجاری می تواند فشار بر شبکه را کم کند. در کنار آن، دولت باید بر اجرای دستورالعمل های مدیریت مصرف در ادارات و مراکز عمومی نظارت کند و صنایع نیز عملکرد خود را در زمینه بهره وری انرژی و ارزش اقتصادی منابع دریافتی شفاف سازند.

در بلندمدت نیز اصلاح اقتصاد برق و گاز، تعیین تکلیف مطالبات صنعت برق، تعمیر و نوسازی نیروگاه ها، توسعه انرژی های تجدیدپذیر و بهینه سازی ساختمان ها و تجهیزات باید در اولویت قرار گیرد.

مردم چه کنند؟

دمای خانه را در محدوده آسایش، حدود ۱۸ تا ۲۱ درجه، تنظیم کنند.

وسایل گرمایشی فضاهای بلااستفاده را خاموش یا تنظیم کنند.

درز درها و پنجره ها را بگیرند و از پرده های ضخیم و پنجره های دوجداره استفاده کنند.

از باز گذاشتن پنجره ها هنگام روشن بودن وسایل گرمایشی خودداری کنند.

آب گرم و وسایل برقی پرمصرف را به اندازه نیاز استفاده کنند.

سیستم های گرمایشی و موتورخانه ها را به صورت دوره ای سرویس و تنظیم کنند.

صنایع و تولیدکنندگان چه مسئولیتی دارند؟

ممیزی انرژی و جایگزینی تجهیزات کم بازده را در دستور کار قرار دهند.

مصرف آب، برق و گاز را به صورت مستمر اندازه گیری و برای کاهش آن برنامه عملیاتی تدوین کنند.

از بازیافت حرارت و فناوری های مدیریت هوشمند مصرف استفاده کنند.

میزان ارزش افزوده، اشتغال و ارزآوری واقعی حاصل از منابع مصرفی را شفاف سازند.

تولید و صادرات محصولات پرمصرف را بر اساس بهره وری منابع و منافع خالص اقتصادی ارزیابی کنند.

دولت چه باید بکند؟

وضعیت تولید، ذخایر سوخت و مصرف گاز و برق را شفاف اطلاع رسانی کند.

بازسازی پالایشگاه های آسیب دیده و بازگرداندن ظرفیت تولید گاز را در اولویت قرار دهد.

ذخایر سوخت نیروگاه ها را برای روزهای اوج مصرف تقویت کند.

بر مصرف ادارات، مراکز تجاری و صنایع بزرگ نظارت موثر داشته باشد.

مطالبات انباشته صنعت برق را تعیین تکلیف و زمینه سرمایه گذاری در زیرساخت ها را فراهم کند.

توسعه نیروگاه های خورشیدی و بادی و بهینه سازی مصرف انرژی در ساختمان ها را سرعت دهد.

تراز واقعی مصرف منابع و ارزآوری صنایع صادرات محور را منتشر کند.

عدالت در مدیریت مصرف؛ مطالبه ای اساسی

مدیریت ناترازی انرژی نباید به معنای انتقال تمام فشار به خانوارها باشد. وقتی از مردم خواسته می شود در مصرف گاز و برق صرفه جویی کنند، همین مطالبه باید با جدیت از صنایع بزرگ، دستگاه های اجرایی، مراکز تجاری و سایر مصرف کنندگان عمده نیز مطرح شود.

دولت باید مشخص کند هر بخش چه میزان انرژی مصرف می کند، چه ارزش اقتصادی ایجاد می کند و چه سهمی در کاهش مصرف خواهد داشت. انتشار عمومی این اطلاعات می تواند زمینه پاسخ گویی و اعتماد بیشتر جامعه را فراهم کند.

زمستان پیش رو را نمی توان فقط با توصیه به خاموش کردن یک چراغ یا پایین آوردن درجه بخاری مدیریت کرد؛ همان طور که بدون همراهی مردم نیز نمی توان از پایداری شبکه اطمینان داشت.

صرفه جویی مردم ضروری است، اما برای عبور پایدار از بحران انرژی کافی نیست. کشور به تصمیم های شفاف، نظارت جدی بر مصرف کنندگان بزرگ، اولویت دادن به تولید مولد و جلوگیری از هدررفت منابع در فعالیت های کم بازده نیاز دارد. برق و گاز فقط خدمات روزمره نیستند؛ زیرساخت زندگی، تولید، سلامت و امنیت اقتصادی کشورند و حفاظت از آنها مسئولیتی مشترک میان مردم، صنایع و دولت است.