اگر اتوگاز اجرا شده بود؛ آیا در شرایط جنگی با کمبود بنزین مواجه می‌شدیم؟
اقتصادی رکنا: سوال این است که آیا یک سوخت جایگزین می‌توانست به سپر امنیت انرژی کشور تبدیل شود؟ در شرایطی که جنگ و اختلال در تأمین و توزیع فرآورده‌های نفتی، آسیب‌پذیری نظام سوخت‌رسانی کشور را بیش از گذشته نشان داده است، یک پرسش اساسی پیش روی سیاست‌گذاران انرژی قرار گرفته است: اگر پروژه توسعه اتوگاز و استفاده استاندارد از گاز مایع (LPG) به‌عنوان سوخت جایگزین خودروها، در سال‌های گذشته به‌صورت جدی اجرا شده بود، آیا کشور امروز با همین میزان فشار بر شبکه تأمین بنزین روبه‌رو می‌شد؟
این پرسش صرفاً یک فرض اقتصادی نیست؛ بلکه به یکی از موضوعات بنیادین در سیاست‌گذاری انرژی مربوط می‌شود: آیا اتکای گسترده به بنزین، بدون توسعه کافی سوخت‌های جایگزین، تاب‌آوری کشور را در برابر جنگ، تحریم، اختلال در واردات و آسیب به زیرساخت‌های پالایشی کاهش داده است؟شواهد مربوط به ناترازی بنزین نشان می‌دهد که این بحران صرفاً محصول شرایط جنگی نیست و عوامل ساختاری، از جمله رشد تقاضا، محدودیت ظرفیت تولید و کاهش سهم برخی سوخت‌های جایگزین، در شکل‌گیری آن نقش دارند. مرکز داده‌های ایران نیز در گزارشی، هم‌زمانی اختلال در واردات، آسیب به بخشی از ظرفیت تولید و مشکلات ساختاری عرضه بنزین را از عوامل تشدیدکننده بحران معرفی کرده است.
در چنین شرایطی، بررسی فرصت ازدست‌رفته توسعه LPG در حمل‌ونقل، اهمیتی فراتر از یک بحث فنی پیدا می‌کند.
هشدارهایی که به آن توجه نشد
اما اظهارات فاتح برایی عضو هیات مدیره انجمن شرکت‌های توزیع‌کننده گاز مایع؛ هشدار درباره ظرفیتی است که می‌توانست مصرف بنزین را کاهش دهد.یکی از مستندات این بحث، اظهارات فاتح برایی مدیرعامل شرکت بوتان در نشست خبری آبان ۱۴۰۲ است؛ اظهاراتی که نشان می‌دهد موضوع استفاده از LPG در حمل‌ونقل، پیش از بروز بحران کنونی نیز به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش ناترازی بنزین مطرح بوده است.بر اساس گزارش ایسنا، برایی در آن نشست از ظرفیت اختصاص سالانه سه میلیون تن گاز مایع مازاد کشور به سوخت خودروها سخن گفته و برآورد کرده که این اقدام می‌تواند مصرف بنزین را روزانه بیش از ۱۲ میلیون لیتر کاهش دهد. او همچنین اعلام کرد که بخش خصوصی آمادگی سرمایه‌گذاری برای توسعه اتوگاز را دارد و ارزش اقتصادی کاهش مصرف بنزین از این مسیر را حدود دو میلیارد دلار در سال برآورد کرد.در همان گزارش، کاهش مصرف بنزین از محل توسعه LPG در کنار ظرفیت‌های موجود CNG مطرح شده است؛ به‌طوری‌که برایی مجموع ظرفیت کاهش مصرف بنزین با توسعه هم‌زمان این دو سوخت را حدود ۲۴ میلیون لیتر در روز اعلام کرده بود.اهمیت این اظهارات در آن است که موضوع LPG صرفاً یک پیشنهاد مطرح‌شده پس از وقوع بحران نیست؛ بلکه سال‌ها پیش نیز به‌عنوان ظرفیتی برای کاهش وابستگی حمل‌ونقل به بنزین مطرح شده بود.
البته این ارقام، برآوردهای اعلام‌شده در آن نشست هستند و تحقق آنها به سرمایه‌گذاری واقعی، تبدیل خودروها، توسعه جایگاه‌ها، تخصیص پایدار LPG و رعایت الزامات ایمنی وابسته بود.
جنگ، آسیب‌پذیری ساختار بنزین‌رسانی را آشکار کرد
در وضعیت عادی، هر لیتر بنزینی که به دلیل استفاده از یک سوخت جایگزین مصرف نمی‌شود، می‌تواند بخشی از ظرفیت عرضه را برای مصارف دیگر آزاد کند اما در شرایط جنگی، اهمیت این موضوع افزایش می‌یابد؛ زیرا تولید، واردات، انتقال و توزیع فرآورده‌های نفتی ممکن است هم‌زمان تحت فشار قرار گیرندگزارش منتشرشده از سوی مرکز داده‌های ایران، کسری بنزین را مسئله‌ای ساختاری توصیف می‌کند که جنگ و اختلال در واردات آن را تشدید کرده‌اند.گزارش دیگری از همین مرکز نیز به نقش کاهش عرضه CNG، افزایش تعداد خودروهای بنزین‌سوز و محدودیت توسعه ظرفیت پالایشی در تشدید ناترازی اشاره دارد.از این منظر، توسعه اتوگاز می‌توانست یکی از ابزارهای کاهش آسیب‌پذیری باشد: هر اندازه سهم خودروهای مجهز به سامانه استاندارد LPG افزایش می‌یافت و مصرف بنزین آنها واقعاً جایگزین می‌شد، فشار بر شبکه بنزین‌رسانی در زمان اختلال در عرضه نیز کمتر می‌شد.این همان تفاوت میان مدیریت بحران پس از وقوع آن و سیاست‌گذاری پیشگیرانه در حوزه امنیت انرژی است.
اگر روزانه ۱۲ میلیون لیتر بنزین کمتر مصرف می‌شد، چه اتفاقی می‌افتاد؟
برای درک ابعاد موضوع، کافی است برآورد اعلام‌شده درباره اتوگاز را در یک محاسبه ساده بررسی کنیم.سناریوی فرضی؛در صورت تحقق کامل برآورد اعلام‌شده ۱۲ میلیون لیتر کاهش مصرف بنزین در روز،۳۶۰ میلیون لیتر در یک دوره ۳۰روزه و ۴٫۳۲ میلیاردلیتر در یک سال را می‌داشتیم.پ
البته محاسبات فوق صرفاً حاصل ضرب عدد ۱۲ میلیون لیتر در تعداد روزهاست؛ لذا ارقام، عملکرد واقعی پروژه اجرا‌نشده را اثبات نمی‌کنند.اگر چنین ظرفیتی پیش از بحران ایجاد شده بود، کشور می‌توانست در دوره اختلال در تولید یا واردات بنزین، از تقاضای کمتری برای این فرآورده برخوردار باشد.این کاهش تقاضا می‌توانست به حفظ ذخایر، کاهش فشار بر جایگاه‌ها و توزیع بهتر بنزین موجود کمک کند.بااین‌حال، باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: کاهش نیاز روزانه به بنزین و مصون‌ماندن از بحران.اتوگاز می‌توانست نیاز به بنزین را کاهش دهد، اما نمی‌توانست به‌تنهایی از آسیب به پالایشگاه‌ها، اختلال در حمل‌ونقل سوخت یا کمبود احتمالی خود LPG جلوگیری کند.
با این حال، چرا اتوگاز باید بخشی از سیاست امنیت انرژی باشد؟
پگزارش تحلیلی «مسیر اقتصاد» در دی ۱۴۰۳، LPG را یکی از گزینه‌های کاهش ناترازی بنزین معرفی کرده و بر نقش زیرساخت‌های عرضه، مشوق‌های اقتصادی و سیاست‌گذاری در گسترش این سوخت تأکید کرده است. این گزارش همچنین به تعارض احتمالی میان مصرف داخلی LPG و منافع صادراتی آن می‌پردازد.این موضوع نشان می‌دهد که توسعه اتوگاز فقط به نصب تجهیزات روی خودرو محدود نمی‌شود. برای موفقیت چنین طرحی، مجموعه‌ای از تصمیم‌ها ضروری است:
تخصیص پایدار سوخت: باید مشخص شود چه میزان LPG با حفظ امنیت عرضه داخلی و ملاحظات صادراتی به بخش حمل‌ونقل اختصاص می‌یابد.
سرمایه‌گذاری در زیرساخت: جایگاه‌های استاندارد، تجهیزات سوخت‌رسانی و شبکه توزیع متناسب با تقاضای جدید توسعه پیدا کنند.
تبدیل ایمن خودروها: خودروهای هدف با تجهیزات تأییدشده، مخازن استاندارد و بازرسی فنی مناسب به سامانه اتوگاز مجهز شوند.
اولویت‌بندی ناوگان: تاکسی‌ها، خودروهای عمومی و ناوگان پرتردد که مصرف بنزین بیشتری دارند، در اولویت ارزیابی و اجرای طرح قرار گیرند.
برنامه‌ریزی برای شرایط اضطراری: ذخیره‌سازی، توزیع و تداوم عرضه LPG نیز در برنامه‌های آمادگی بحران لحاظ شود.بدون این اقدامات، حتی وجود منابع LPG در کشور نیز الزاماً به معنای امکان جایگزینی گسترده بنزین نیست.
فرصت ازدست‌رفته یا تصمیمی که هنوز قابل بازنگری است؟
آنچه از اظهارات کارشناسان و گزارش‌های بعدی برمی‌آید، وجود یک پیشنهاد مشخص برای کاهش مصرف بنزین از طریق توسعه LPG و CNG است؛ پیشنهادی که اجرای آن می‌توانست سبد سوخت کشور را متنوع‌تر کند.
بااین‌حال، برای نسبت‌دادن عدم اجرای پروژه به یک نهاد یا شخص مشخص، باید مصوبات، برنامه‌های اجرایی، بودجه‌ها، مجوزها و مکاتبات رسمی بررسی شوند.همچنین، برای اثبات اینکه اجرای طرح مانع بحران جنگی می‌شد، لازم است میزان واقعی جایگزینی بنزین، ظرفیت عرضه LPG در زمان جنگ و وضعیت شبکه توزیع محاسبه شود.بنابراین، پرسش اصلی برای سیاست‌گذاران این نیست که آیا LPG به‌تنهایی می‌توانست همه مشکلات سوخت کشور را حل کند؛ بلکه این است که یک گزینه مطرح‌شده برای کاهش وابستگی به بنزین، تا چه اندازه به ظرفیت عملیاتی تبدیل شد و آیا از فرصت موجود برای افزایش تاب‌آوری انرژی استفاده شد یا خیر.
جمع‌بندی
تجربه بحران‌های انرژی نشان می‌دهد که امنیت سوخت صرفاً با افزایش تولید یک فرآورده تأمین نمی‌شود.تنوع منابع، انعطاف‌پذیری شبکه توزیع و کاهش وابستگی به یک سوخت واحد نیز اهمیت دارند.اگر طرح اتوگاز در سال‌های گذشته با ظرفیت مؤثر و زیرساخت ایمن توسعه یافته بود، احتمالاً کشور در شرایط جنگی با سطح پایین‌تری از تقاضای بنزین مواجه می‌شد.برآورد اعلام‌شده از سوی “فاتح برایی” از مدیران گازی کشور در بخش خصوصی، درباره امکان کاهش روزانه بیش از ۱۲ میلیون لیتر مصرف بنزین، ابعاد بالقوه این ظرفیت را نشان می‌دهد؛ هرچند برای تعیین میزان اثر واقعی آن بر بحران، اطلاعات بیشتری لازم است.باید تاکید کرد، توسعه سوخت‌های جایگزین، صرفاً یک انتخاب اقتصادی نیست؛ بخشی از برنامه‌ریزی برای تاب‌آوری کشور در برابر بحران‌های آینده است.
اتوگاز نمی‌توانست تضمین کند که بحران بنزین در جنگ رخ ندهد، اما اجرای مؤثر آن می‌توانست یکی از عوامل تشدیدکننده بحران، یعنی وابستگی بالای حمل‌ونقل به بنزین را کاهش دهد.
هفته نامه صنعت
-
ببینید؛ فیلم آبگرفتگی در مترو تهران، ساخته شده با هوش مصنوعی
ارسال نظر