چرا با وجود افزایش ۸۰ درصدی بارش، خشکسالی ایران تمام نشد؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی، بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه سوم سال ۱۴۰۴»، بیش از ۹۹ درصد جمعیت ایران در پاییز سال گذشته درجاتی از خشکسالی را تجربه کرده‌اند. این گزارش نشان می‌دهد افزایش بارش در مقیاس کشوری، به‌تنهایی نتوانسته است آثار کم‌بارشی و افزایش دما را در بخش گسترده‌ای از کشور برطرف کند.

بر اساس داده‌های این گزارش، میانگین بارش کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید؛ رقمی که نسبت به پاییز سال قبل ۸۰ درصد افزایش داشت و ۱.۷ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت بود. با این حال، بارش در ۲۴ استان کمتر از میانگین بلندمدت ثبت شد و بخش مهمی از افزایش بارندگی کشور به بارش‌های قابل‌توجه در برخی استان‌های جنوبی مربوط بود.

این تفاوت میان میانگین کشوری بارش و وضعیت واقعی مناطق مختلف نشان می‌دهد که ارزیابی شرایط آبی کشور صرفاً بر مبنای افزایش یا کاهش بارندگی، تصویر کاملی از وضعیت خشکسالی ارائه نمی‌کند.

۶۴ درصد جمعیت ایران درگیر خشکسالی بسیار شدید بودند

بر اساس برآوردهای گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در پاییز ۱۴۰۴ حدود ۳ درصد جمعیت کشور در مناطق دارای خشکسالی خفیف، ۹.۲ درصد در مناطق دارای خشکسالی متوسط، ۲۲.۸ درصد در مناطق دارای خشکسالی شدید و ۶۴.۲ درصد در مناطق دارای خشکسالی بسیار شدید قرار داشتند.

این ارقام بر مبنای تحلیل شاخص استانداردشده بارش ـ تبخیر و تعرق (SPEI) ارائه شده‌اند؛ شاخصی که علاوه بر بارش، اثر تبخیر و تعرق و شرایط دمایی را نیز در ارزیابی خشکسالی لحاظ می‌کند.

طبق این گزارش، مناطق شمالی کشور، دامنه‌های جنوبی البرز، بخش‌های وسیعی از خراسان شمالی، قم، مرکزی، شمال لرستان و بخش‌هایی از غرب سیستان‌ و بلوچستان و شرق کرمانشاه و کردستان از جمله مناطق دارای خشکسالی شدید تا بسیار شدید بودند.

در مقابل، بخش‌هایی از هرمزگان، فارس، کرمان و خراسان رضوی شرایط نرمال تا ترسالی ضعیف را تجربه کردند. با این حال، بهبود وضعیت بارش در برخی مناطق به معنای رفع خشکسالی در سراسر کشور نیست.

چرا افزایش ۸۰ درصدی بارش نتوانست خشکسالی را متوقف کند؟

یکی از مهم‌ترین نکات گزارش، تفاوت میان میزان بارش ثبت‌شده در مقیاس ملی و پراکنش جغرافیایی آن است.

بارش‌های قابل‌توجه در هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی، که در برخی موارد بیش از دو برابر میانگین پاییزی این استان‌ها گزارش شده بود، در افزایش میانگین کشوری بارندگی نقش داشت. در مقابل، ۲۴ استان همچنان بارشی کمتر از میانگین بلندمدت دریافت کردند.

علاوه بر تفاوت مکانی، زمان وقوع بارش‌ها نیز اهمیت داشت. بخش عمده بارندگی پاییز ۱۴۰۴ در نیمه دوم آذرماه رخ داد و ماه‌های ابتدایی پاییز تقریباً خشک بودند. میزان انطباق بارش‌های ماهانه با میانگین بلندمدت ماهانه نیز حدود ۴۶.۷ درصد گزارش شد.

ضریب تغییرات بارندگی استان‌ها در این فصل به ۰.۹۵ رسید؛ در حالی که مقدار بلندمدت آن ۰.۶۲ بود. این تفاوت نشان‌دهنده ناهمگونی بیشتر توزیع بارندگی میان استان‌هاست.

به بیان دیگر، افزایش بارندگی در چند منطقه می‌تواند میانگین کل کشور را بالا ببرد، بدون آنکه کسری بارش در سایر مناطق جبران شود. از همین رو، برای ارزیابی وضعیت خشکسالی باید علاوه بر میزان بارش، محل وقوع، زمان بارندگی و شرایط دمایی نیز بررسی شود.

پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم نیم‌قرن اخیر بود

افزایش دما یکی دیگر از عوامل مؤثر بر تداوم خشکسالی در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس عنوان شده است.

بر اساس این گزارش، میانگین دمای کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۱۶ درجه سلسیوس رسید که ۱.۲ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت این فصل بود. پاییز گذشته همچنین سومین پاییز گرم در نیم‌قرن اخیر معرفی شده است.

تمام استان‌های کشور دمایی بالاتر از میانگین بلندمدت را ثبت کردند. افزایش دمای گیلان با ۲.۷ درجه سلسیوس بیشترین میزان گزارش‌شده در میان استان‌ها بود؛ در حالی که این افزایش در هرمزگان ۰.۲ درجه اعلام شد. در برخی مناطق شمالی کشور افزایش دما به حدود ۳.۵ درجه و در محدوده مرزی اردبیل و آذربایجان شرقی به حدود ۴.۵ درجه سلسیوس رسید.

بررسی روند بلندمدت دما نیز از افزایش متوسط ۰.۳۴ درجه سلسیوس در هر دهه طی نیم‌قرن گذشته حکایت دارد.

افزایش دما می‌تواند از طریق تشدید تبخیر و تعرق، فشار بیشتری بر منابع آب و رطوبت خاک وارد کند. بنابراین، حتی در شرایطی که مجموع بارندگی افزایش می‌یابد، گرم‌تر شدن هوا می‌تواند بخشی از آثار مثبت بارش را خنثی کند.

کدام استان‌ها بیشترین آسیب اقتصادی را از خشکسالی می‌بینند؟

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس برای بررسی اثرپذیری اقتصادی استان‌ها از خشکسالی، شدت خشکسالی هواشناسی را در کنار سهم اشتغال کشاورزی از کل اشتغال هر استان قرار داده است.

بر اساس این ارزیابی، کرمان با امتیاز ۱۰ بیشترین و تهران با امتیاز یک کمترین اثرپذیری مستقیم را در چارچوب شاخص مورد استفاده داشته‌اند.

خراسان شمالی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، لرستان، گلستان، زنجان و هرمزگان نیز در گروه استان‌های دارای اثرپذیری بالا قرار گرفته‌اند.

در مقابل، تهران، البرز، قم، اصفهان و یزد به دلیل سهم کمتر اشتغال کشاورزی، در این شاخص شرایط نسبتاً مطلوب‌تری داشته‌اند.

با این حال، امتیاز پایین‌تر در این ارزیابی به معنای مصونیت اقتصادی یا آبی استان‌ها نیست. خود گزارش نیز تأکید می‌کند که شاخص مورد استفاده تنها دو مؤلفه شدت خشکسالی هواشناسی و سهم اشتغال کشاورزی را در نظر می‌گیرد و سایر پیامدهای اقتصادی و اجتماعی را پوشش نمی‌دهد.

برای ارائه تصویری جامع‌تر از خسارات خشکسالی، عواملی مانند وابستگی شهرها به منابع آب آسیب‌پذیر، وضعیت آبخوان‌ها، افت تولید محصولات کشاورزی، هزینه تأمین آب و آسیب‌پذیری معیشت خانوارها نیز باید بررسی شوند.

خشکسالی در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک ادامه دارد

بر اساس گزارش یادشده، در پاییز ۱۴۰۴ خشکسالی شدید در افغانستان و حوضه‌های آبریز هیرمند و هریرود حاکم بود. بخش عمده ایران، افغانستان، ازبکستان و تاجیکستان نیز درجاتی از خشکسالی را تجربه کردند.

در حوضه آبریز دجله و فرات، مناطق سرچشمه رودخانه‌ها در شرق ترکیه و شمال عراق عمدتاً با خشکسالی متوسط روبه‌رو بودند. کاهش بارندگی و افزایش دما از عوامل مؤثر بر شرایط این حوضه عنوان شده است.

در حوضه آبریز ارس نیز بخش عمده مناطق واقع در ترکیه خشکسالی متوسط را تجربه کردند و در بخش‌هایی از جنوب ارمنستان خشکسالی شدید گزارش شد.

وضعیت حوضه‌های مشترک از این جهت اهمیت دارد که شرایط اقلیمی و تغییرات منابع آب در مناطق بالادست می‌تواند بر وضعیت منابع آبی فرامرزی اثر بگذارد. با این حال، تعیین میزان اثرگذاری بر منابع آب ورودی ایران به داده‌های هیدرولوژیک و بررسی جداگانه هر حوضه نیاز دارد.

افزایش بارش به معنای پایان بحران آب نیست

آمارهای گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که افزایش میانگین بارش کشور، بدون توجه به پراکنش جغرافیایی و زمانی بارندگی و تغییرات دما، معیار کافی برای ارزیابی بهبود وضعیت آب نیست.

در عین حال، شاخص خشکسالی هواشناسی به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت ذخایر سدها، آبخوان‌ها، منابع آب شرب یا میزان کسری منابع آب زیرزمینی را مشخص کند. برای سنجش وضعیت واقعی امنیت آبی کشور، این شاخص باید در کنار داده‌های منابع آب سطحی و زیرزمینی و میزان برداشت و مصرف آب بررسی شود.

از این منظر، یکی از پرسش‌های اصلی پیش روی سیاست‌گذاران آن است که بارش‌های ثبت‌شده تا چه اندازه به بهبود ذخایر آب و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی منجر شده‌اند و کدام مناطق همچنان با بیشترین کسری منابع آب روبه‌رو هستند.

پاسخ به این پرسش، به‌ویژه در استان‌هایی که هم‌زمان با خشکسالی شدید و وابستگی بالای معیشت به کشاورزی مواجه‌اند، برای تعیین اولویت‌های مدیریت مصرف آب و کاهش آسیب‌های اقتصادی و اجتماعی اهمیت دارد.