سرشماری ۱۴۰۵ از دوم آبان آغاز می‌ شود / چرا قرار نیست مأموران به همه خانه‌ها مراجعه کنند؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران، در تشریح جزئیات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۴۰۵ اعلام کرد که عملیات میدانی این طرح از دوم آبان در سراسر کشور آغاز می‌شود.

تفاوت اصلی این دوره با روش‌های سنتی، اتکا به اطلاعات ثبتی دستگاه‌های اجرایی است. بر این اساس، قرار نیست مأموران سرشماری برای جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت گسترده به تمام خانوارها مراجعه کنند؛ بلکه مراجعه حضوری برای مواردی در نظر گرفته شده است که اطلاعات آن‌ها در سامانه‌ها ناقص است، ثبت نشده یا به بررسی بیشتر نیاز دارد.

به گفته رئیس مرکز آمار، خانوارهای مشمول مراجعه حضوری از طریق اطلاع‌رسانی استانی، پیامک و در صورت نیاز تماس تلفنی مطلع می‌شوند. مأموران نیز با لباس مشخص، کارت شناسایی و تجهیزات مورد تأیید مراجعه خواهند کرد.

مرکز آمار تأکید کرده است که استفاده از روش جدید با هدف کاهش هزینه‌های اجرایی و کم‌کردن زحمت مردم انجام می‌شود. در این شیوه، اطلاعات موجود در پایگاه‌های ثبتی مبنای اصلی تولید آمار است و مراجعه حضوری برای تکمیل اطلاعات و بررسی صحت داده‌ها صورت می‌گیرد.

چه اطلاعاتی از افراد و خانه‌ها جمع‌آوری می‌شود؟

در سرشماری امسال، اطلاعات افراد در قالب ۴۱ قلم اطلاعاتی گردآوری می‌شود. مشخصات هویتی و جمعیتی، سن، جنس، وضعیت تأهل، مهاجرت و جابه‌جایی افراد در داخل کشور یا از خارج به ایران، سواد و تحصیلات، رشته تحصیلی و اطلاعات مرتبط با فعالیت اقتصادی و بازار کار از جمله محورهای این بخش است.

به گفته گودرزی، اطلاعات به‌دست‌آمده می‌تواند برای برآورد شاخص‌هایی مانند اشتغال و بیکاری در سطح شهرستان‌ها مورد استفاده قرار گیرد و مبنای دقیق‌تری برای برنامه‌ریزی منطقه‌ای فراهم کند.

در بخش مسکن نیز علاوه بر مشخصات معمول واحدهای مسکونی، اطلاعاتی درباره مساحت خانه، نوع انرژی مصرفی خانوار، پنجره‌های دوجداره و تجهیزات سرمایشی و گرمایشی جمع‌آوری می‌شود. هدف از بررسی این موارد، شناخت دقیق‌تر وضعیت مصرف انرژی در بخش مسکن و کمک به برنامه‌ریزی‌های مرتبط با آن است.

خانه‌های خالی و جمعیت شناور هم در کانون توجه‌اند

یکی از موضوعات مورد توجه مرکز آمار، دستیابی به اطلاعات دقیق‌تر درباره اقامتگاه‌های اصلی و فرعی و واحدهای مسکونی خالی است؛ داده‌هایی که می‌توانند در برنامه‌ریزی خدمات عمومی، توزیع امکانات و تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای نقش داشته باشند.

گودرزی همچنین از بررسی روش‌هایی برای ارائه تصویر دقیق‌تر از جمعیت شناور خبر داده است؛ جمعیتی که در فصل‌های مختلف سال یا روزهای پایانی هفته در یک منطقه حضور دارد، اما لزوماً در شمار جمعیت ساکن دائمی آن قرار نمی‌گیرد.

با این حال، رئیس مرکز آمار تأکید کرده است که جمعیت شناور و برخی اطلاعات تکمیلی مسکن الزاماً در قالب متعارف سرشماری قابل انتشار نیستند و برای ارائه آن‌ها باید روش‌های آماری مناسب طراحی شود.

او همچنین از ایجاد وقفه در تولید بخشی از آمارهای حوزه مسکن به دلیل محدودیت دسترسی مرکز آمار به برخی اطلاعات خبر داده و گفته است که فرایند جدید امکان اتصال دوباره جریان اطلاعات را فراهم کرده است. به گفته وی، بخشی از داده‌های مورد نیاز این حوزه باید از طریق همکاری با وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های مسئول تأمین شود و مرکز آمار برای تکمیل این اطلاعات پیگیری خواهد کرد.

وعده صرفه‌جویی بیش از ۹۰ درصدی در هزینه‌ها

رئیس مرکز آمار ایران اعلام کرده است که برآورد این مرکز از اجرای سرشماری ثبتی‌مبنا، صرفه‌جویی بیش از ۹۰ درصدی در هزینه‌ها را نشان می‌دهد.

به گفته گودرزی، کاهش نیاز به اعزام گسترده مأموران، تجهیزات، آموزش حضوری و سایر الزامات مراجعه به خانوارها، از عوامل اصلی کاهش هزینه‌هاست. بخشی از آموزش‌ها نیز به‌صورت مجازی انجام می‌شود و نرم‌افزارهای جدید و ظرفیت هوش مصنوعی در برخی مراحل پردازش و تحلیل داده‌ها به کار گرفته خواهند شد.

با وجود این، رئیس مرکز آمار تأکید کرده است که کاهش هزینه‌ها نباید به افت کیفیت اطلاعات منجر شود و دقت و اعتبار آمارها همچنان از اولویت‌های اصلی این مرکز است.

برای مرحله نخست عملیات میدانی نیز به‌کارگیری حدود سه هزار نفر پیش‌بینی شده است. این افراد پیش از آغاز فعالیت، آموزش می‌بینند و پس از ارزیابی و تأیید صلاحیت وارد مرحله اجرایی خواهند شد.

آیا اطلاعات شخصی مردم محرمانه می‌ماند؟

یکی از محورهای مهم این طرح، نحوه حفاظت از اطلاعات شخصی خانوارهاست. گودرزی اعلام کرده است که محرمانگی داده‌ها از اصول بنیادین فعالیت مرکز آمار است و این مرکز طبق قانون اجازه ندارد اطلاعات فردی و ریزداده‌های محرمانه اشخاص حقیقی یا حقوقی را در اختیار سایر دستگاه‌ها قرار دهد.

بر اساس توضیحات او، دستگاه‌های اجرایی می‌توانند آمارهای تجمیعی و شاخص‌های کلی را در سطح شهر، شهرستان یا استان دریافت کنند؛ اما ارائه مشخصات فردی مشمول محدودیت‌های قانونی است.

رئیس مرکز آمار همچنین از برنامه‌ریزی برای تسهیل دسترسی پژوهشگران به بخشی از داده‌های آماری خبر داده است. در حال حاضر، امکان مراجعه پژوهشگران به آزمایشگاه داده مرکز آمار و انجام مطالعات زیر نظر کارشناسان فراهم است؛ البته نتایج این پژوهش‌ها لزوماً به معنای تأیید رسمی مرکز آمار نیست.

اتباع خارجی نیز در سرشماری قرار دارند

رئیس مرکز آمار ایران اعلام کرده است که اتباع خارجی ساکن ایران نیز بر اساس تعریف سرشماری در دامنه جمعیتی این طرح قرار دارند.

به گفته گودرزی، مطالعات و بررسی‌هایی درباره نحوه ارائه اطلاعات مربوط به این گروه در حال انجام است و تلاش می‌شود نتایج آن‌ها هنگام انتشار آمارها، با رعایت ضوابط و تعاریف آماری ارائه شود.

همچنین شناسایی واحدهای مسکونی فاقد پلاک و تکمیل اطلاعات مکانی آن‌ها از دیگر موضوعات مورد پیگیری است. در این زمینه، کد پستی نقش مهمی دارد و مرکز آمار با همکاری شرکت پست در تلاش است اطلاعات مربوط به مکان‌هایی را که داده‌های ناقصی دارند، تکمیل کند.

سرشماری ثبتی‌مبنا چه تغییری در آمار کشور ایجاد می‌کند؟

به گفته رئیس مرکز آمار، توسعه زیرساخت‌های ثبتی و اتصال بهتر اطلاعات دستگاه‌های اجرایی می‌تواند زمینه به‌روزرسانی آمارهای جمعیتی در فاصله‌های زمانی کوتاه‌تر را فراهم کند.

با این حال، زمان‌بندی دقیق سرشماری‌های بعدی هنوز مشخص نیست و تعیین دوره تکرار آن به تصمیم مراجع ذی‌صلاح بستگی دارد. گودرزی تأکید کرده است که از نظر کارشناسی، توسعه ظرفیت‌های ثبتی می‌تواند امکان تولید آمارهای به‌روزتر را فراهم کند.

او همچنین بر نقش همکاری مردم و ارائه اطلاعات صحیح در موفقیت سرشماری تأکید کرده و گفته است که آمار دقیق، یکی از پیش‌نیازهای اصلی برنامه‌ریزی و حل مسائل اقتصادی و اجتماعی کشور است.

ضرورت شفافیت درباره هزینه‌ها و کیفیت داده‌ها

به گزارش رکنا، با وجود مزایای اعلام‌شده برای سرشماری ثبتی‌مبنا، ارزیابی موفقیت این روش به انتشار جزئیات بیشتری درباره کیفیت داده‌های مورد استفاده، میزان اطلاعات ناقص، مبنای محاسبه صرفه‌جویی هزینه‌ها و سازوکارهای حفاظت از اطلاعات شخصی وابسته است. صرفه‌جویی در هزینه و کاهش مراجعات حضوری زمانی به مزیتی پایدار تبدیل می‌شود که دقت و پوشش آماری نیز حفظ شود و امکان ارزیابی مستقل نتایج فراهم باشد.