سازمان ملی استاندارد پاسخ دهد: استانداردها بیشتر شدند، کیفیت چقدر بهتر شد؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، نشست خبری رئیس سازمان ملی استاندارد ایران به مناسبت هفته و روز جهانی استاندارد، بیش از هر چیز تصویری از برنامه های این سازمان برای آینده ارائه کرد؛ از حرکت به سمت «نسل جدید استانداردسازی» و نظارت مبتنی بر ریسک گرفته تا ایجاد شبکه یکپارچه تنظیم فنی، هوشمندسازی فرآیندها و مشارکت دادن مردم در ارزیابی کیفیت.

همه اینها در سطح سیاست گذاری، اهدافی قابل دفاع هستند؛ اما مسئله دقیقا از جایی آغاز می شود که قرار است میان «برنامه» و «نتیجه» فاصله را بسنجیم.

سازمان ملی استاندارد از تدوین ۱۲۱۳ استاندارد جدید، انجام ۳۵۷۹ مورد بازرسی و نمونه برداری، بررسی صدها ماده اولیه در حوزه حلال و ارتقای جایگاه ایران در مجامع بین المللی سخن می گوید. اما تقریبا در تمام این آمارها، آنچه کمتر دیده می شود، اثر نهایی این اقدامات بر بازار و زندگی مردم است.

اعلام اینکه چند استاندارد تدوین شده یا چند بازرسی انجام شده، زمانی به معنای عملکرد موفق است که مشخص شود این اقدامات چه میزان از کالاهای نامنطبق را کاهش داده، چقدر کیفیت را بالا برده و چه هزینه ای از دوش تولیدکننده و مصرف کننده برداشته است.

به بیان ساده تر، مردم با تعداد استانداردهای تدوین شده مواجه نیستند؛ مردم با کیفیت کالایی مواجه اند که در فروشگاه، بازار و خانه خود استفاده می کنند.

از همین منظر، سخنان رئیس سازمان درباره عبور از نظارت سنتی به سمت نظارت مبتنی بر ریسک نیز نیازمند ارائه شاخص های روشن تری است. اگر قرار است نظارت هوشمند شود، باید مشخص شود این هوشمندی چگونه سنجیده می شود و چه تفاوتی با گذشته ایجاد کرده است.

سازمان اعلام کرده است که ۳۵۷۹ مورد بازرسی و نمونه برداری انجام شده است؛ اما تعداد بازرسی به تنهایی نمی تواند نشان دهد نظارت چقدر موثر بوده است. پرسش مهم تر این است که از این بازرسی ها چند مورد عدم انطباق کشف شده، چه تعداد تخلف اصلاح شده و چه میزان کالای غیراستاندارد از چرخه مصرف خارج شده است.

در واقع، اعلام تعداد بازرسی بدون اعلام نتیجه بازرسی، بیشتر گزارش فعالیت است تا گزارش عملکرد.

موضوع «مردم به عنوان ناظر کیفیت» نیز از همین زاویه قابل بررسی است. مشارکت مردم در نظارت بر کیفیت می تواند اقدامی مثبت باشد، اما تا زمانی که سازوکار آن مشخص نباشد، نمی توان درباره اثربخشی آن قضاوت کرد.

مردم چگونه می توانند یک کالای بی کیفیت را گزارش کنند؟ گزارش آنها کجا بررسی می شود؟ چه مدت زمان برای رسیدگی وجود دارد؟ نتیجه رسیدگی چگونه اعلام می شود و آیا گزارش های مردمی در تصمیمات نظارتی سازمان اثر خواهد داشت؟

اگر قرار است مردم ناظر کیفیت باشند، باید ابزار و حق پیگیری نیز در اختیار آنها قرار گیرد؛ وگرنه این ایده در حد یک شعار خوب باقی خواهد ماند.

از سوی دیگر، اعلام ارتقای رتبه ایران از ۲۰ به ۱۹ در مجامع بین المللی استانداردسازی نیز اگرچه خبر مثبتی است، اما برای ارزیابی واقعی آن باید مشخص شود این ارتقا چه اثر اقتصادی و تجاری داشته است. آیا صادرات آسان تر شده؟ آیا پذیرش استانداردهای ایرانی در بازارهای خارجی افزایش یافته؟ آیا هزینه یا زمان تجارت کاهش پیدا کرده است؟

همین مسئله درباره استانداردهای حلال، استانداردهای حوزه انرژی و استانداردهای بین المللی نیز صدق می کند. در اقتصاد، خروجی مهم تر از فهرست فعالیت هاست.

اگر استانداردهای حلال موجب کاهش زمان ترخیص شده، میزان این کاهش چقدر بوده است؟ اگر استانداردهای انرژی قرار است مصرف را پایین بیاورند، میزان صرفه جویی حاصل چقدر خواهد بود؟ اگر استانداردهای بین المللی با محوریت ایران تدوین شده اند، چه تعداد از تولیدکنندگان ایرانی از آن منتفع شده اند؟

این پرسش ها به معنای زیر سوال بردن اصل استانداردسازی نیست؛ اتفاقا برعکس، به معنای مطالبه جدی تر برای اثبات اثرگذاری آن است.

سازمان ملی استاندارد اکنون از یک تحول ساختاری سخن می گوید؛ تحول از استانداردسازی سنتی به تنظیم گری هوشمند، از کنترل موردی به نظارت مبتنی بر ریسک و از فعالیت های جزیره ای به نظام یکپارچه تنظیم فنی.

اگر این تحول محقق شود، می تواند یکی از اصلاحات مهم در نظام تولید و تجارت کشور باشد. اما نقطه سنجش آن نه در تعداد اسناد و جلسات، بلکه در نتیجه ای است که مردم و تولیدکنندگان لمس می کنند.

سازمان ملی استاندارد اگر می خواهد «نسل جدید استانداردسازی» را به عنوان یک تحول واقعی معرفی کند، باید یک گام فراتر از اعلام آمار فعالیت ها برود و شاخص های نتیجه را نیز منتشر کند.

در نهایت یک پرسش ساده باقی می ماند: از میان ۱۲۱۳ استاندارد جدید، هزاران نیاز شناسایی شده، هزاران بازرسی و مجموعه ای از اقدامات بین المللی، کیفیت کالایی که امروز به دست مردم می رسد چقدر بهتر شده است؟

این همان عددی است که افکار عمومی بیش از هر رتبه و آماری منتظر شنیدن آن است.