تغییر نقشه مهاجرت ایرانیان؛ گرانی ارز بازار مهاجرت را راکد کرد

الگوی مهاجرت ایرانیان در سال های اخیر تغییر کرده است.

آلمان و کانادا دیگر مانند گذشته با متقاضیان ایرانی همکاری نمی کنند و روند پذیرش در این کشورها دشوارتر شده است. در مقابل، ترکیه بیش از قبل به مقصدی منطقه ای برای ایرانیان تبدیل شده و چین نیز به عنوان گزینه ای تازه در حال مطرح شدن است. داده های اروپایی نشان می دهد مشاغل پزشکی، مراقبتی و تخصصی همچنان در اولویت بازارهای مهاجرتی قرار دارند. استرالیا نیز مهندسان، پیراپزشکان و تکنسین های فنی را جذب می کند. در نتیجه، رشته های پزشکی، پرستاری، مهندسی برق، مکانیک و عمران، فناوری اطلاعات و مشاغل فنی بیشترین تقاضا را دارند.

آمارهای وزارت کشور آلمان نشان می دهد این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰۵ هزار مجوز اقامت برای نیروی کار ماهر خارج از اتحادیه اروپا صادر کرده است. این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵۷ هزار مورد بود و رشد بیش از ۳۰ درصدی را نشان می دهد. با وجود افزایش پذیرش نیروی متخصص، مسیر مهاجرت ایرانیان به آلمان نسبت به گذشته آسان نیست.

کانادا نیز سال ها یکی از مقصدهای اصلی مهاجران ایرانی بود. این کشور در سال ۱۴۰۱ یک برنامه موقت حمایتی برای ایرانیان اجرا کرد که امکان تمدید اقامت، تغییر وضعیت اقامتی و دریافت مجوز کار یا تحصیل با هزینه کمتر را فراهم می کرد. این برنامه در اسفند سال گذشته پایان یافت و پس از آن، محدودیت های بیشتری برای متقاضیان ایرانی اعمال شد.

کانادا در مارس ۲۰۲۶ برنامه حمایتی خود را تا مارس ۲۰۲۷ تمدید کرد، اما دامنه آن نسبت به زمان آغاز در سال ۲۰۲۳ بسیار محدودتر شده است. در شرایط فعلی، فقط ایرانیانی که در کانادا مشغول به کار هستند و مجوز کار معتبر دارند، مشمول این برنامه می شوند. بازدیدکنندگان و دانشجویان دیگر در این طرح قرار نمی گیرند. آمارها همچنین از کاهش چشمگیر پذیرش اقامت دائم ایرانیان در کانادا طی سال ۲۰۲۵ حکایت دارد.

ترکیه و ارمنستان؛ مقصدهای نزدیک و در دسترس

ترکیه و ارمنستان به دلیل فاصله جغرافیایی کم، امکان اقامت کوتاه مدت بدون ویزا و مسیر ساده تر ورود، مورد توجه ایرانیان قرار گرفته اند. خرید ملک نیز یکی از راه های دریافت اقامت در ترکیه است و ارزش ملک مورد نیاز در برخی برنامه ها حدود ۲۵۰ هزار دلار اعلام شده است. این دو کشور برای بخشی از مهاجران، مسیر ورود به اروپا نیز محسوب می شوند.

ایرانیان در بازار املاک ترکیه جایگاه قابل توجهی دارند و پس از شهروندان روسیه، دومین گروه بزرگ خریداران خارجی ملک در این کشور بوده اند.

امارات متحده عربی نیز در سال های گذشته مقصد مهمی برای تجارت و اشتغال ایرانیان به شمار می رفت. در سال ۲۰۲۱ حدود ۳۵۰ هزار ایرانی در این کشور زندگی می کردند، اما تحولات سیاسی اخیر شرایط را دشوارتر کرده است. شرکت هواپیمایی امارات اعلام کرده بود ورود یا ترانزیت ایرانیان از این کشور تنها برای دارندگان ویزای طلایی امکان پذیر است. همزمان، گزارش هایی درباره لغو ویزای طلایی برخی ایرانیان منتشر شد که مقام های اماراتی به صورت ضمنی آن را رد کردند.

استرالیا و چین در نقشه تازه مهاجرت

استرالیا همچنان یکی از مقصدهای مهم ایرانیان است. ایران در سال ۲۰۲۵ در میان سه کشور نخست دریافت کننده ویزای بشردوستانه استرالیا قرار داشت. با این حال، بخش اصلی تقاضا برای این کشور به ویزاهای کاری نیروی متخصص زیر ۴۴ سال مربوط می شود. در سال های گذشته، مهندسان، دانش آموختگان رشته های پیراپزشکی و فارغ التحصیلان علوم پایه سهم بالایی در میان مهاجران ایرانی به استرالیا داشتند. تشدید محدودیت ها پس از تحولات نظامی اخیر، شرایط ایرانیان را دشوارتر کرده است.

در سوی دیگر، چین به تدریج در حال تبدیل شدن به مقصدی رو به رشد است، هرچند هنوز جایگاه آن با آلمان و کانادا قابل مقایسه نیست. چین تاکنون برنامه رسمی و گسترده ای برای جذب نیروی ماهر، مشابه طرح های آلمان و کانادا، ارائه نکرده است. دشواری زبان، تفاوت فرهنگی و نبود چارچوب شفاف مهاجرتی نیز مانع جذب گسترده ایرانیان شده است.

با این حال، چین می تواند برای دانشجویان و متخصصان فنی که سابقه همکاری با پروژه های چینی در ایران دارند، گزینه ای واقعی باشد. روسیه نیز با اجرای برنامه ویزای طلایی برای سرمایه گذاران خارجی، به تدریج بخشی از متقاضیان ایرانی را جذب می کند.

افزایش نرخ ارز، بازار مهاجرت را کم رونق کرد

سعید سالاری، کارشناس مهاجرت،

در جریان جنگ اخیر نیز برخی افراد به دلیل شرایط اضطراری به کشورهای اطراف رفتند. ارمنستان یکی از این مقصدها بود، زیرا ورود ایرانیان به آن نیازمند دریافت ویزای قبلی نیست و امکان ورود با ویزای فرودگاهی وجود دارد. با این حال، این جابه جایی ها بیشتر موقت بوده و برای عبور از یک وضعیت خاص انجام شده است.

سالاری می گوید این نوع جابه جایی ها از نظر تعداد و اثر اقتصادی، گسترده نیستند. بسیاری از این افراد هنوز فعالیت اقتصادی مشخصی در مقصد ندارند و تنها در حال بررسی مسیر بعدی خود هستند. در مجموع، میزان مهاجرت نسبت به سال های قبل کاهش محسوسی پیدا کرده و با دوره اوج مهاجرت قابل مقایسه نیست. این افت از زمان آغاز جنگ ۴۰ روزه سال گذشته آشکارتر شده و تقریبا همه گروه های متقاضی را تحت تاثیر قرار داده است.

کاهش توان اقتصادی، عامل اصلی افت مهاجرت

این کارشناس مهاجرت، ناهماهنگی میان توان مالی مردم و رشد نرخ دلار را مهم ترین دلیل کاهش مهاجرت می داند. مهاجرت تنها به تصمیم فردی محدود نمی شود و متقاضی باید علاوه بر تامین نقدینگی، دارایی های خود را نیز به پول تبدیل کند تا هزینه های سفر، اقامت و آغاز زندگی در کشور مقصد را بپردازد. این موضوع برای بسیاری از متقاضیان در شرایط فعلی دشوار شده است.

اقتصاد ایران در دوره های مختلف، رفتار متفاوتی از خود نشان می دهد. در زمان رونق و ثبات نسبی، افراد بیشتری به مهاجرت فکر می کنند، اما در دوره های رکود و فشار اقتصادی، بسیاری از کسانی که قصد رفتن دارند، توان اجرای تصمیم خود را از دست می دهند.

از سوی دیگر، کشورهای توسعه یافته طی سال های اخیر ضوابط پذیرش مهاجر را سخت تر کرده اند. بررسی پرونده ایرانیان و اتباع افغانستان با حساسیت بیشتری انجام می شود و متقاضیان باید مدارک و شرایط قوی تری ارائه کنند.

مهاجرت تحصیلی همچنان یکی از مسیرهای رایج است، اما برخی موسسه های غیرحرفه ای با وعده های غیرواقعی متقاضیان را جذب می کنند. تبلیغ مسیرهایی با عنوان مهاجرت آسان به کشورهای اروپایی، از جمله اسپانیا، در برخی پرونده ها به نتیجه نمی رسد و ممکن است زمان و سرمایه افراد را از بین ببرد.

در بازار مهاجرت کاری نیز شرایط نسبت به گذشته تغییر کرده است. در سال های قبل، متخصصان فناوری اطلاعات و نرم افزار تقاضای بیشتری داشتند، اما اکنون ملیت متقاضی در بررسی پرونده ها اثر بیشتری دارد. در بسیاری از کشورها، پرونده شهروندان ایرانی یا افغانستانی با دقت و حساسیت بالاتری بررسی می شود و همین مسئله می تواند دریافت ویزا یا پیدا کردن شغل را دشوارتر کند.

به گفته سالاری، استرالیا مانند دیگر کشورهای توسعه یافته محدودیت های خاص خود را دارد، اما چین، روسیه، عمان، بلاروس و ارمنستان برای برخی فعالان اقتصادی و تاجران گزینه های مناسب تری شده اند. گروهی از تاجران برای ادامه فعالیت خود به این کشورها می روند، ارتباط تجاری برقرار می کنند و در ادامه ممکن است شرکت ثبت کنند. ایجاد شرکت در مقصد می تواند روند تجارت بین المللی آنان را آسان تر کند.

مهاجرت تحصیلی به چین و روسیه اندکی کاهش یافته است

سالاری درباره مهاجرت تحصیلی می گوید تقاضا برای تحصیل در کشورهایی مانند چین و روسیه در سال جاری اندکی کاهش یافته است. افزایش ظرفیت دوره های خودگردان دانشگاه های داخل کشور، به ویژه در رشته های پزشکی، دندان پزشکی و داروسازی، یکی از دلایل این تغییر است.

در سال های گذشته، بخشی از داوطلبانی که امکان ورود به این رشته ها را در ایران نداشتند، برای تحصیل به چین، روسیه یا بلاروس می رفتند. افزایش ظرفیت داخلی اکنون بخشی از این تقاضا را پوشش داده است.

ملیت ایرانی در مهاجرت کاری می تواند عامل تعیین کننده ای باشد. حتی در صورت دریافت پیشنهاد شغلی، پس از مشخص شدن ملیت ممکن است روند بررسی پرونده پیچیده تر شود. محدودیت ها و تاخیرهای ایجاد شده برای ایرانیان در برخی کشورها، مسیر دریافت مجوز کار را دشوار کرده است. شرایط سیاسی بین المللی و نگاه افکار عمومی نیز در این روند بی تاثیر نیست.

نام برخی کشورها در تبلیغات مهاجرتی پررنگ تر از واقعیت است

مریم صداقت، کارشناس مهاجرت،

در میان کشورهای اروپایی، آلمان، فرانسه و اتریش برای برخی متقاضیان شرایط مناسب تری دارند. هلند و انگلیس سختگیرانه تر عمل می کنند و معمولا ارائه مدرک آیلتس را ضروری می دانند. شماری از متقاضیان با وجود برخورداری از سطح زبان مناسب، امکان سفر به کشورهای همسایه برای شرکت در آزمون را ندارند یا پیگیری آن را به تعویق می اندازند؛ به همین دلیل مسیرهایی مانند اتریش و فرانسه را انتخاب می کنند.

سوئیس و بلژیک هم در مسیرهای تحصیلی و هم کاری، معیارهای خود را سخت تر کرده اند. حتی برخی مراجعه کنندگان با وجود توان مالی کافی، به دلیل پایین بودن مدرک تحصیلی یا بالا بودن سن، شرایط دریافت پذیرش را ندارند.

با وجود افزایش محدودیت ها، تقاضا برای مهاجرت همچنان بالاست و روندی صعودی دارد. مهاجرت تحصیلی بیشترین سهم درخواست ها را به خود اختصاص داده است. مهاجرت کاری و سرمایه گذاری نیز متقاضی دارد، اما فشار اقتصادی باعث شده افراد کمی توان سرمایه گذاری داشته باشند. در یک ماه گذشته، تنها حدود دو نفر درباره سرمایه گذاری در کشورهایی مانند ارمنستان پرس وجو کرده اند.

کشورهایی مانند جمهوری چک، رومانی و فنلاند اخیرا در تبلیغات مهاجرتی بیشتر دیده می شوند، اما درباره مشکلات زندگی و کار در آنها کمتر صحبت می شود. رومانی با مشکل تامین گاز روبه رو است و هزینه های زندگی در ترکیه نیز افزایش یافته است. در عمل، بسیاری از این کشورها یا مسیر ورود ایرانیان را محدود کرده اند یا شرایط دشواری برای پذیرش دارند.

برای ارمنستان و گرجستان همچنان تقاضا وجود دارد. درباره روسیه و چین نیز تبلیغات زیادی انجام می شود، اما در بسیاری از موارد، پس از آنکه متقاضیان از بسته بودن مسیر یا دشواری شرایط مطلع می شوند، از تصمیم خود منصرف می شوند. بنابراین، نام برخی کشورها بیشتر برای جذب متقاضی مطرح می شود و لزوما به معنای وجود ظرفیت واقعی مهاجرت نیست.

مقصدهای مهاجرتی ایرانیان در حال بازتعریف هستند

مهاجرت جوانان ایرانی امروز با سال های گذشته تفاوت زیادی دارد. آلمان و کانادا همچنان متقاضیان فراوانی دارند، اما دیگر جایگاه پیشین خود را در صدر مقصدها حفظ نکرده اند. ترکیه و ارمنستان به دلیل نزدیکی و سهولت ورود، نقش پناهگاه منطقه ای و مسیر ارتباط با اروپا را پیدا کرده اند. چین نیز برای دانشجویان و متخصصان فنی به گزینه ای قابل بررسی تبدیل شده است و روسیه در حاشیه این نقشه تازه مهاجرتی قرار دارد.

خروج نیروی انسانی متخصص هزینه سنگینی برای ایران دارد.