وقتی ورق استیل نایاب شود، صنایع غذایی چه هزینه‌ای می‌پردازند؟

صنایع غذایی به استیل وابسته‌اند

مخازن نگهداری شیر، خطوط پرکن نوشیدنی، تجهیزات پخت صنعتی و بسته‌بندی و حتی میزهای کار، در اغلب موارد از استنلس استیل ساخته می‌شوند، نه به این دلیل که این فلز جذاب‌تر یا مدرن‌تر به نظر می‌رسد، بلکه چون جایگزین قابل‌اعتمادتری از نظر عملکرد برای آن وجود ندارد. سطح استیل در برابر اسیدها، نمک‌ها و مواد شویندهٔ صنعتی مقاوم است، حفره و ترکی ندارد که باکتری در آن رشد کند و حتی زیر شست‌وشوهای مکرر و دماهای بالا ضدزنگ می‌ماند.

مؤسسهٔ غیرانتفاعی Euro Inox، انجمن توسعهٔ بازار استنلس استیل اروپا که اکنون بخشی از International Stainless Steel Forum است، در راهنمای فنی «استنلس استیل در صنعت غذا و نوشیدنی» تصریح می‌کند گریدهای ۳۰۴ و ۳۱۶ پرکاربردترین استنلس استیل‌های صنایع غذایی هستند، دقیقاً چون در تماس با غذا واکنش‌پذیر نیستند و مقاومت بالایی در برابر خوردگی و شوینده‌های صنعتی دارند. به بیان دیگر، انتخاب این فلز یک سلیقهٔ صنعتی نیست، یک الزام بهداشتی است.

ریشهٔ نوسان در بازار ورق استیل ایران

بخش عمدهٔ ورق استنلس استیل مصرفی در ایران، از کشورهایی مانند چین، تایوان و هند وارد می‌شود، چون سطح تکنولوژی تولید داخلی برای این نوع فولاد بسیار محدود است. همین وابستگی به واردات باعث می‌شود قیمت ورق استیل به‌صورت روزانه و گاه ساعتی، تحت تاثیر نرخ ارز، قیمت جهانی فولاد، هزینه حمل‌ونقل و تعرفه‌های گمرکی تغییر کند.

در سطح جهانی هم وضعیت چندان باثبات نیست. تعرفه‌های تجاری، تنش‌های ژئوپلیتیک و اعتصاب‌ها در برخی کارخانه‌های تولید استنلس استیل اروپا، در ماه‌های اخیر باعث کمبود موقت و طولانی شدن زمان تحویل سفارش‌ها شده است. برای کارخانه‌ای که در ایران چشم‌به‌راه محموله وارداتی است، این نوسانات جهانی به‌سرعت خودش را در قیمت تمام‌شدهٔ تجهیزات و قطعات یدکی نشان می‌دهد.

به این موارد باید تحریم‌ها و پیچیدگی‌های انتقال ارز و ترخیص کالا از گمرک را هم اضافه کرد؛ عواملی که زمان رسیدن یک محموله ورق استیل را از چند هفته به چند ماه می‌رسانند و عرضه و تقاضا را به مهم‌ترین عامل تعیین قیمت استیل تبدیل کرده‌اند. برای یک کارخانهٔ فراورده‌های لبنی یا کنسروسازی که برنامهٔ تولیدش را ماه‌ها پیش‌تر می‌چیند، این بلاتکلیفی در زمان تحویل، گاهی از خودِ افزایش قیمت هم پرهزینه‌تر تمام می‌شود.

بررسی‌های بازار جهانی استنلس استیل نشان می‌دهد تعرفه‌های جدید بر واردات فولاد و آلومینیوم در برخی بازارهای بزرگ، طی حدود یک سال و نیم گذشته، هزینهٔ تجهیزات صنایع غذایی را افزایش داده و بسیاری از خریداران را وادار کرده به‌جای اتکا به یک تأمین‌کنندهٔ ثابت، از چند منبع همزمان خرید کنند. برخی تولیدکنندگان بزرگ فولاد نیز اعلام کرده‌اند سیاست‌های تعرفه‌ای و تحولات ژئوپلیتیک، الگوی خرید صنعتی را جهانی تغییر داده است؛ نشانه‌ای که نوسان بازار ورق استیل، مسئله‌ای منحصر به ایران نیست، هرچند شرایط خاص واردات کشور، شدت آن را بیشتر می‌کند.

کدام بخش‌های صنعت غذا بیشتر آسیب می‌بینند؟

شدت این ریسک در همهٔ صنایع غذایی یکسان نیست. در صنعت لبنیات، مخازن ذخیره شیر خام، مبدل‌های حرارتی پاستوریزاسیون و خطوط شست‌وشوی درجا (CIP) تقریباً به‌طور کامل به ورق استیل گرید 304 یا 316 وابسته‌اند؛ گریدهایی که به‌دلیل تماس مداوم با محیط اسیدی و مواد شوینده قلیایی، نمی‌توان آن‌ها را با فولاد معمولی جایگزین کرد.

در کنسروسازی و تولید رب و سس، دیگ‌های پخت تحت‌فشار و خطوط پرکن داغ، هر ساله به‌دلیل خوردگی ناشی از حرارت و اسیدیته مواد غذایی نیاز به تعویض یا تعمیر بخشی از سطوح استیل خود دارند؛ تأخیر در تأمین ورق، این تعمیرات فصلی را با تأخیر مواجه می‌کند و می‌تواند دقیقاً در فصل برداشت محصول کشاورزی، ظرفیت پذیرش کارخانه را محدود کند. صنعت نوشیدنی‌سازی، از آب‌میوه گرفته تا نوشابه‌های گازدار، وضعیت مشابهی دارد؛ تانک‌های تخمیر و بخش‌های تماس با CO₂ معمولاً باید از گرید 316 با مقاومت بالاتر ساخته شوند که هم گران‌تر است و هم کمیاب‌تر.

صنایع فرآوری گوشت و مرغ نیز به میزهای برش، ناوگان انتقال و سردخانه‌های استیل وابسته‌اند؛ جایی که هر ترک یا خوردگی سطحی، مستقیماً محل تجمع باکتری محسوب می‌شود و بازرسان بهداشتی نسبت به آن حساس‌اند. در چنین واحدهایی، تعویض به‌موقع تجهیزات فرسوده، نه یک تجمل، بلکه شرط ادامهٔ فعالیت زیر نظارت مراجع بهداشتی است.

آیا وقفهٔ تأمین استیل به بشقاب غذا می‌رسد؟

نخستین اثر ملموس کمبود یا گران‌شدن ورق استیل، تأخیر در پروژه‌های توسعه یا تعمیر و نگهداری خط تولید است. جایگزینی یک مخزن فرسوده یا نصب یک خط بسته‌بندی جدید، وقتی ورق موردنیاز به‌موقع نرسد، ماه‌ها عقب می‌افتد و هزینهٔ سرمایه‌گذاری بالا می‌رود.

اثر دوم، ظریف‌تر و نگران‌کننده‌تر است. وقتی گرید مناسب استنلس استیل (مانند 304 یا 316) کمیاب یا گران می‌شود، برخی تولیدکنندگان کوچک‌تر ممکن است وسوسه شوند سراغ گریدهای پایین‌تر یا فولادهای غیراستاندارد بروند تا هزینه را کنترل کنند. چنین جایگزینی‌هایی، مقاومت خوردگی و امکان تمیزشدن سطح تجهیزات را کاهش می‌دهد و می‌تواند در درازمدت، ریسک آلودگی محصول غذایی را بالا ببرد؛ دقیقاً همان چیزی که استانداردهای بهداشتی تلاش می‌کنند از آن جلوگیری کنند.

اثر سوم به قیمت نهایی محصول برمی‌گردد. هزینهٔ تجهیزات و قطعات یدکی، بخشی از قیمت تمام‌شدهٔ هر محصول غذایی است؛ از کنسرو و لبنیات گرفته تا نوشیدنی‌ها. وقتی این هزینه به‌طور غیرقابل پیش‌بینی بالا می‌رود، بخشی از آن دیر یا زود به قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

چگونه می‌توان ریسک را مدیریت کرد؟

مدیران خرید در صنایع غذایی معمولاً با چند راهکار عملی، اثر این نوسانات را کم می‌کنند:

نخست، تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان و عقد قرارداد با چند منبع همزمان، به‌جای اتکا به یک واردکننده یا یک کشور مبدأ.

دوم، برنامه‌ریزی زودهنگام برای پروژه‌های توسعه‌ای، به‌جای سفارش لحظه‌آخری که در بازار پرنوسان، ریسک بیشتری دارد.

سوم،پیگیری منظم قیمت ورق استیل از منابع معتبر بازار، تا زمان مناسب خرید یا ذخیره‌سازی بهتر تشخیص داده شود. این رصد قیمت، به‌ویژه برای واحدهایی که به‌طور مستمر به گریدهای غذایی استنلس استیل نیاز دارند، می‌تواند تفاوت قابل توجهی در هزینهٔ نهایی پروژه ایجاد کند.

چهارم، توجه به گواهی کیفیت و گرید دقیق ورق خریداری‌شده، حتی در شرایط کمبود. سفارش گرید نامناسب برای صرفه‌جویی کوتاه‌مدت، معمولاً در بازرسی‌های بهداشتی یا در طول عمر تجهیز، هزینهٔ بیشتری به تولیدکننده تحمیل می‌کند. برخی واحدهای بزرگ‌تر، بخشی از نیاز سالانهٔ خود را از قبل و در قالب قرارداد بلندمدت تأمین می‌کنند تا کمتر درگیر نوسان لحظه‌ای بازار شوند.

نکتهٔ پنجم که در دوران کمبود بازار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، مطابقت مدرک کیفی ورق (گواهی آزمایش کارخانه یا همان MTR) با گریدی است که روی فاکتور نوشته شده است. در بازارهایی که تقاضا از عرضه پیشی می‌گیرد، احتمال ورود محموله‌های نامرغوب یا با ترکیب شیمیایی مغایر با استاندارد اعلام‌شده بالا می‌رود؛ موضوعی که تشخیص آن بدون ارزیابی آزمایشگاهی یا اسناد معتبر تأمین‌کننده، برای خریدار دشوار است. همکاری با تأمین‌کنندگانی که سابقهٔ شفاف و مستندات کامل ارائه می‌دهند، در چنین شرایطی از پیگیری صرف قیمت پایین‌تر، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در نهایت، اختلال در تأمین ورق استیل شاید در نگاه اول یک مسئلهٔ صرفاً صنعتی به نظر برسد، اما زنجیرهٔ تاثیر آن تا سفرهٔ غذایی خانوارها ادامه دارد. صنایعی که این ریسک را جدی می‌گیرند و برای آن برنامه دارند، معمولاً هم هزینهٔ کمتری متحمل می‌شوند و هم استانداردهای بهداشتی محصول‌شان را بهتر حفظ می‌کنند.