آیا باران‌ های شدید سوپر ال‌نینو ۲۰۲۶ خشکسالی ایران را تمام کرد؟

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، بارش‌های سنگین پاییز امسال در بخش‌هایی از ایران، بار دیگر امید به پایان خشکسالی چندساله را زنده کرده است. افزایش بارندگی در مناطق غربی و جنوب‌غربی، بالا رفتن ورودی آب به سدها و ثبت بارش‌های قابل توجه در برخی ایستگاه‌های هواشناسی، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا ایران سرانجام از بحران خشکسالی عبور کرده است؟ دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، در گفت‌وگو با رکنا تأکید می‌کند که بارندگی‌های اخیر، با وجود آثار مثبت، به معنای پایان خشکسالی نیستند و بحران آب ایران همچنان ریشه‌های عمیق و ساختاری دارد.

ال‌نینو و بارش‌های پاییزی ایران

دکتر مهدی زارع درباره ارتباط بارندگی‌های اخیر با پدیده ال‌نینو توضیح می‌دهد که ال‌نینو یک پدیده طبیعی اقلیمی در اقیانوس آرام است که هر چند سال یک‌بار رخ می‌دهد. در جریان این پدیده، دمای آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی افزایش پیدا می‌کند و این تغییر می‌تواند الگوهای بارش و دما را در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.

در ایران نیز ال‌نینو می‌تواند احتمال افزایش بارش در پاییز و زمستان را، به‌ویژه در مناطق غربی و جنوب‌غربی کشور، بیشتر کند. بارندگی‌های امسال در بخش‌هایی از زاگرس، لرستان، چهارمحال‌وبختیاری و مناطق غربی کشور را می‌توان در چارچوب همین تغییرات اقلیمی بررسی کرد.

با این حال، نباید تصور کرد که وقوع ال‌نینو به معنای بارندگی یکسان در سراسر ایران یا پایان خشکسالی است. تأثیر این پدیده در مناطق مختلف متفاوت است و حتی بارش‌های سنگین نیز همیشه به تأمین منابع آب منجر نمی‌شوند. بخشی از بارندگی‌های شدید به روان‌آب و سیلاب تبدیل می‌شود و پیش از آنکه فرصت نفوذ به زمین و تغذیه منابع زیرزمینی را پیدا کند، از دسترس خارج می‌شود.

سدها آب بیشتری دارند، اما بحران تمام نشده است

افزایش بارندگی‌های پاییز امسال بر وضعیت منابع آب سطحی کشور نیز تأثیر گذاشته است. بر اساس آمارهایی که در متن گزارش درباره وضعیت سدهای کشور ارائه شده، ورودی آب به سدها نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۷۰ درصد افزایش یافته و حجم آب ذخیره‌شده نیز رشد حدود ۳۰ درصدی داشته است. با این حال، متوسط پرشدگی سدهای کشور همچنان حدود ۴۳ درصد گزارش شده است.

این ارقام نشان می‌دهد که بارندگی‌های اخیر توانسته‌اند بخشی از کمبود منابع آب سطحی را جبران کنند، اما هنوز فاصله زیادی تا شرایط مطلوب وجود دارد. افزون بر این، وضعیت سدها تنها بخشی از تصویر بحران آب ایران را نشان می‌دهد. منابع آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق کشور همچنان تحت فشار برداشت‌های بی‌رویه قرار دارند و افزایش ذخایر سدها نمی‌تواند به‌تنهایی آسیب‌های واردشده به آبخوان‌ها را جبران کند.

از سوی دیگر، بارندگی در همه استان‌ها و حوضه‌های آبریز یکسان نبوده است. ممکن است منطقه‌ای بارش سنگینی را تجربه کند، در حالی که منطقه‌ای دیگر همچنان با کمبود بارندگی و کاهش منابع آب روبه‌رو باشد. بنابراین، نمی‌توان وضعیت منابع آب کل کشور را تنها با تکیه بر بارش‌های چند هفته یا چند ماه ارزیابی کرد.

پیش‌بینی‌های اقلیمی درباره آینده ایران چه می‌گویند؟

نگرانی درباره آینده منابع آب ایران تنها به وضعیت بارندگی‌های امسال محدود نمی‌شود. یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در مجله علمی Scientific Reports نیز با بررسی روندهای اقلیمی و پیش‌بینی‌های نزدیک‌مدت تا سال ۲۰۲۸، به احتمال افزایش برخی مخاطرات اقلیمی در ایران اشاره کرده است.

بر اساس نتایج این مطالعه، فراوانی خشکسالی در بخش‌های وسیعی از ایران، به‌ویژه مناطق مرکزی، شرقی و جنوب‌شرقی، ممکن است افزایش پیدا کند. حتی در مناطقی که شدت یا مدت برخی دوره‌های خشکسالی کاهش می‌یابد، احتمال تکرار بیشتر این پدیده همچنان وجود دارد.

در مقابل، در رشته‌کوه‌های زاگرس و مناطق جنوب‌غربی، احتمال افزایش بارش‌های سنگین و در نتیجه خطر سیلاب‌های ناگهانی مطرح شده است. موج‌های گرمایی نیز ممکن است در سال‌های پیش‌رو بیشتر و طولانی‌تر شوند؛ موضوعی که به‌ویژه برای زاگرس جنوبی و بخش‌هایی از شرق و غرب کشور اهمیت دارد.

در مجموع، یافته‌های این پژوهش از گسترش مناطق در معرض مخاطرات اقلیمی حکایت دارد و برآورد شده است که تا سال ۲۰۲۸ بیش از یک‌سوم مساحت ایران ممکن است با مخاطرات مرکبی مانند خشکسالی، گرما و سیلاب مواجه شود.

این تصویر با الگویی که در سال‌های اخیر در بخش‌هایی از کشور مشاهده شده، همخوانی دارد؛ دوره‌های طولانی کم‌بارشی که گاهی با بارندگی‌های شدید و سیلابی پایان می‌یابند، اما لزوماً به معنای رفع کمبود منابع آب نیستند.

چرا بارندگی نمی‌تواند به‌تنهایی خشکسالی را جبران کند؟

خشکسالی ایران فقط نتیجه کاهش بارندگی نیست. بخش مهمی از بحران آب کشور به شیوه مدیریت و مصرف منابع آبی در دهه‌های گذشته بازمی‌گردد. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، مصرف بالای آب در بخش کشاورزی، تبخیر قابل توجه و کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی طبیعی آب در برخی دشت‌ها، شرایطی ایجاد کرده است که حتی بارندگی‌های قابل توجه نیز نمی‌توانند به‌سرعت آن را تغییر دهند.

در بسیاری از مناطق کشور، برداشت بیش از ظرفیت تجدید منابع آب زیرزمینی باعث افت سطح آبخوان‌ها و فشرده‌شدن لایه‌های زمین شده است. فرونشست زمین در دشت‌های مختلف ایران یکی از پیامدهای جدی این روند است. این پدیده علاوه بر تهدید زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌ها، می‌تواند ظرفیت طبیعی زمین برای ذخیره آب را نیز کاهش دهد.

از سوی دیگر، بارندگی شدید الزاماً به معنای نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی نیست. وقتی بارش در مدت کوتاهی اتفاق می‌افتد، بخشی از آب به‌سرعت روی سطح زمین جاری می‌شود و ممکن است به سیلاب تبدیل شود. در چنین شرایطی، میزان آبی که واقعاً به آبخوان‌ها می‌رسد، به عواملی مانند وضعیت خاک، پوشش گیاهی، شیب زمین و شرایط حوضه آبریز بستگی دارد.

به همین دلیل، یک فصل پربارش نمی‌تواند به‌تنهایی آثار چندین سال خشکسالی و برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی را جبران کند. بارندگی می‌تواند شرایط را بهبود دهد، اما بازسازی منابع آسیب‌دیده به زمان و مدیریت اصولی نیاز دارد.

باران فرصتی برای اصلاح مدیریت آب است، نه اعلام پایان بحران

بارندگی‌های پاییز امسال را باید یک فرصت ارزشمند برای کاهش بخشی از فشار بر منابع آب کشور دانست. این بارش‌ها در برخی مناطق به بهبود ذخایر سدها، افزایش رطوبت خاک و کاهش موقت آثار کم‌بارشی کمک کرده‌اند، اما نباید این بهبود مقطعی را با پایان بحران آب اشتباه گرفت.

پیش‌بینی‌های اقلیمی نشان می‌دهند که ایران در سال‌های آینده همچنان با خطر خشکسالی‌های تکرارشونده، موج‌های گرمایی و بارش‌های شدید و نامنظم روبه‌رو خواهد بود. در چنین شرایطی، تکیه صرف بر افزایش بارندگی نمی‌تواند راه‌حل پایدار بحران آب باشد.

حفاظت از منابع آب زیرزمینی، کنترل برداشت از چاه‌ها، اصلاح الگوی مصرف در کشاورزی، جلوگیری از تخریب آبخوان‌ها و آماده‌سازی زیرساخت‌ها برای مواجهه با سیلاب و موج‌های گرما باید در اولویت برنامه‌های مدیریت آب قرار بگیرد.

باران‌های اخیر فرصتی برای تنفس طبیعت و بازنگری در سیاست‌های آبی کشور فراهم کرده‌اند؛ فرصتی که اگر با اصلاح شیوه مصرف و مدیریت منابع همراه نشود، ممکن است با پایان فصل بارندگی، بار دیگر همان نگرانی‌های گذشته درباره کمبود آب تکرار شود.

ایران به باران نیاز دارد، اما برای عبور از بحران آب، بیش از هر چیز به مدیریت درست منابعی نیاز دارد که در اختیار دارد.

 

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1267707