آیا با تشدید خشکسالی، خطر زلزله در ایران بیشتر می‌شود؟

به گزارش خبرگزاری رکنا، دکتر مهدی زارع با اشاره به لرزه‌خیزی بالای منطقه ایران و شرق مدیترانه، گفت: منطقه ایران و شرق مدیترانه یکی از لرزه‌خیزترین نقاط جهان است. دلیل اصلی این لرزه‌خیزی، برخورد و همگرایی دو صفحه بزرگ زمین‌ساختی عربستان و اوراسیا است که با سرعت حدود ۲ تا ۲.۵ سانتی‌متر در سال به یکدیگر فشار وارد می‌کنند. این فشار موجب شکل‌گیری گسل‌های متعدد و وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب می‌شود.

وی افزود: از سوی دیگر، این منطقه در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان قرار دارد و همواره با مشکلاتی مانند کمبود آب، خشکسالی‌های طولانی‌مدت و نوسانات شدید آب‌وهوایی مواجه بوده است. در سال‌های اخیر این پرسش برای پژوهشگران مطرح شده است که آیا میان رخدادهای شدید اقلیمی، مانند خشکسالی‌های طولانی یا دوره‌های سرد ناگهانی و افزایش فعالیت‌های لرزه‌ای ارتباطی وجود دارد یا خیر؟

زارع با بیان اینکه تاکنون رابطه مستقیم علت و معلولی میان یک خشکسالی مشخص و وقوع یک زمین‌لرزه معین به اثبات نرسیده است، ادامه داد: تاکنون هیچ مطالعه‌ای نتوانسته ثابت کند که یک خشکسالی خاص مستقیماً باعث وقوع یک زمین‌لرزه مشخص شده باشد. به عبارت دیگر، نمی‌توان گفت چون در یک سال خشکسالی شدیدی رخ داده است، حتماً زمین‌لرزه بزرگی نیز اتفاق خواهد افتاد؛ رابطه میان این دو پدیده به این سادگی و مستقیم نیست.

وی تأکید کرد: با این حال، شواهد قابل‌توجهی وجود دارد که نشان می‌دهد در مقیاس‌های زمانی طولانی‌تر، از چند صد سال تا چند هزار سال، دوره‌های سرد و خشک شدید با افزایش فعالیت‌های لرزه‌ای و آتشفشانی هم‌زمان بوده‌اند.

رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به سازوکار احتمالی تأثیر تغییرات اقلیمی بر فعالیت‌های لرزه‌ای، توضیح داد: هنگامی که سطح آب دریاها، دریاچه‌ها یا آب‌های زیرزمینی به میزان قابل‌توجهی تغییر می‌کند، وزن وارد بر پوسته زمین نیز کاهش یا افزایش می‌یابد. این تغییر وزن می‌تواند موجب جابه‌جایی و تغییر تنش‌های درون پوسته زمین شود.

وی یادآور شد: اگر گسلی از قبل در شرایط نزدیک به نقطه شکست قرار داشته باشد، همین تغییر کوچک در تنش می‌تواند مانند جرقه نهایی عمل کند و زمین‌لرزه را زودتر از زمان مورد انتظار تحریک کند.

زارع با اشاره به تأثیر احتمالی برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی بر وضعیت زمین، اظهار کرد: هنگامی که آبخوان‌ها تخلیه می‌شوند، زمین دچار فرونشست می‌شود و تنش‌های محلی در پوسته زمین تغییر می‌کند. این اثر معمولاً ضعیف و محدود به مناطق مشخص است، اما در مناطقی که گسل‌های متعدد و خطر لرزه‌ای بالایی دارند، ممکن است نقش محدودی در تغییر شرایط تنش داشته باشد.

رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی با اشاره به شواهد موجود از ایران و شرق مدیترانه، گفت: در داده‌های مربوط به ایران نیز گاهی هم‌زمانی میان خشکسالی‌های بزرگ و وقوع برخی زمین‌لرزه‌ها یا خوشه‌های لرزه‌ای مشاهده می‌شود، اما این هم‌زمانی‌ها منظم و تکرارشونده نیستند و نمی‌توان بر اساس آنها الگویی برای پیش‌بینی زمین‌لرزه استخراج کرد.

زارع با اشاره به نتایج مدل‌سازی‌های عددی در این زمینه، گفت: تغییر بار ناشی از آب می‌تواند تنش پوسته زمین را حدود ۰.۱ مگاپاسکال تغییر دهد. این میزان تغییر تنش برای تحریک گسلی که به نقطه شکست نزدیک شده است، کافی است، اما برای ایجاد یک زمین‌لرزه بزرگ از نقطه صفر کفایت نمی‌کند.

وی با تأکید بر اینکه ساختار اصلی و ریتم وقوع زمین‌لرزه‌ها را همگرایی صفحات زمین‌ساختی تعیین می‌کند، خاطرنشان کرد: خشکسالی و تغییر سطح آب‌های زیرزمینی تنها می‌توانند در شرایط خاص و در مقیاس محلی، نقش یک محرک فرعی یا عامل نهایی تحریک گسل را ایفا کنند. این تأثیر به‌ویژه در مناطقی محتمل‌تر است که آبخوان‌های آنها به‌شدت تخلیه شده و گسل‌های فعال در آستانه گسیختگی قرار دارند؛ با این حال، این اثر همچنان محدود است و امکان پیش‌بینی دقیق آن وجود ندارد.

زارع با اشاره به پیامدهای تغییر اقلیم کنونی، اظهار کرد: تغییر اقلیم فعلی که روند آن به سمت گرمایش است، قطعاً الگوی خشکسالی‌ها را تغییر خواهد داد و موجب شدیدتر و پرتکرارتر شدن آنها می‌شود. این تغییرات می‌توانند به‌طور غیرمستقیم و با اثرگذاری محدود بر تنش‌های پوسته زمین تأثیر بگذارند، اما ریتم اصلی وقوع زمین‌لرزه‌ها را تغییر نمی‌دهند. خطر اصلی زمین‌لرزه در ایران همچنان ناشی از عوامل زمین‌ساختی است و برنامه‌ریزی برای کاهش این خطر باید بر همین اساس انجام شود.

وی با اشاره به پیامدهای اجتماعی و اقتصادی تشدید خشکسالی‌ها و بحران آب، گفت: مهاجرت، شکل‌گیری تنش‌های اجتماعی بر سر منابع آب و تضعیف زیرساخت‌ها می‌توانند موجب افزایش خسارت‌های ناشی از زمین‌لرزه شوند؛ به‌گونه‌ای که حتی اگر احتمال وقوع زمین‌لرزه تغییر چندانی نکند، پیامدها و خسارت‌های آن بیشتر خواهد شد.

زارع بر ضرورت مدیریت یکپارچه مخاطرات اقلیمی و زمین‌ساختی تأکید کرد و افزود: به بیان ساده، خشکسالی به‌تنهایی موجب ایجاد زمین‌لرزه بزرگ نمی‌شود، اما ممکن است در شرایط خاص، احتمال و زمان وقوع آن را تا حدودی تحت تأثیر قرار دهد. آمادگی در برابر زمین‌لرزه باید همچنان بر پایه شناخت گسل‌ها و ارزیابی خطرات زمین‌ساختی باشد، اما در کنار آن باید برای مواجهه با خشکسالی‌های شدیدتر و پیامدهای اجتماعی ناشی از آنها نیز برنامه‌ریزی کرد./ ایسنا