سراوان؛ جایی که تاریخ و طبیعت و فرهنگ بلوچستان به هم می‌رسند

به گزارش خبرگزاری رکنا، شهرستان سراوان در جنوب شرق سیستان و بلوچستان، فراتر از یک منطقه جغرافیایی، سرزمینی سرشار از داشته‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی است که هویت دیرینه مردمان بلوچستان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای که از قلعه‌های کهن و سنگ‌نگاره‌های باستانی تا نخلستان‌های گسترده، موسیقی اصیل و هنرهای سنتی، روایتگر پیوند عمیق انسان با تاریخ و طبیعت است.

این شهرستان با برخورداری از پیشینه تمدنی ارزشمند، آیین‌های اجتماعی ریشه‌دار، معماری متناسب با اقلیم و جلوه‌های منحصربه‌فرد میراث ناملموس، ظرفیت قابل توجهی برای معرفی فرهنگ بلوچستان در سطح ملی و بین‌المللی دارد.

در کنار این میراث تاریخی، روستای جهانی کلپورگان، هنر سفالگری چند هزار ساله، نغمه‌های بومی و چشم‌اندازهای طبیعی بم‌پشت و ناهوک، فرصت‌های ارزشمندی برای رونق گردشگری فرهنگی و توسعه اقتصادی منطقه فراهم کرده‌اند.

سراوان؛ سرزمین نخل، قلعه و نگاره؛ روایت هویت تاریخی و فرهنگی بلوچستان

مهوش اسدی، رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر گفت: سراوان را باید یکی از کانون‌های ارزشمند فرهنگ و تمدن بلوچستان دانست؛ منطقه‌ای که هویت بومی و اجتماعی آن طی قرن‌ها در پیوندی عمیق با طبیعت، اقلیم خاص و شیوه‌های معیشتی مردم شکل گرفته است.

وی ادامه داد: این هویت، مجموعه‌ای از رفتارها، سنت‌ها و دانش‌های بومی را در بر می‌گیرد که بسیاری از آن‌ها نه‌تنها در سراوان، بلکه در گستره فرهنگی بلوچستان نیز ریشه دارند و بخشی از سرمایه اجتماعی این منطقه به شمار می‌روند.

اسدی اظهار کرد: یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های این فرهنگ، روحیه تعاون و همیاری اجتماعی است که در آیین‌های سنتی «بجار» و «حَشَر» نمود پیدا می‌کند؛ در این سنت‌ها، مردم بدون چشم‌داشت مالی و با مشارکت داوطلبانه، در ساخت خانه، برگزاری مراسم شادی و عروسی، لایروبی قنات‌ها و فعالیت‌های کشاورزی، به‌ویژه در فصل برداشت محصول، به یاری یکدیگر می‌شتابند؛ این همکاری، رفتاری یک‌طرفه نیست؛ بلکه نوعی تعهد اجتماعی متقابل است که در آن افراد در موقعیت‌های مختلف، پشتیبان یکدیگر هستند.

روایت میراب‌ها و استادکاران از فراموشی میراث سراوان جلوگیری می‌کند

رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان ادامه داد: سراوان مانند بسیاری از مناطق کشور در مرحله‌ای از دگرگونی اجتماعی و اقتصادی قرار دارد؛ گسترش شهرنشینی، تغییر الگوهای اشتغال و کاهش رونق مشاغل مولدی همچون نخل‌داری و قنات‌داری، در کنار گسترش برخی فعالیت‌های غیررسمی و کاذب مرزی، موجب کم‌رنگ‌شدن بخشی از سنت‌های کار جمعی شده است؛ از این منظر، ثبت تاریخ شفاهی منطقه ضرورتی جدی و فوری دارد.

وی تأکید کرد: روایت میراب‌ها، سالخوردگان، استادکاران سنتی و افرادی که تجربه زیسته نسل‌های گذشته را در حافظه خود دارند، می‌تواند از فراموشی بخش مهمی از میراث ناملموس سراوان جلوگیری کند.

اسدی تصریح کرد: در کنار میراث اجتماعی، آثار تاریخی این شهرستان نیز گنجینه‌ای کم‌نظیر از تاریخ و معماری بومی را در خود جای داده‌اند؛ سراوان به‌درستی سرزمین نخل، قلعه و نگاره نام گرفته است.

وی ادامه داد: قلعه‌های تاریخی یا همان «کَلات‌ها»، از مهم‌ترین نشانه‌های این هویت هستند؛ قلعه دزک، خیرآباد، گشت، هوشک، بخشان، محمدی، کهنه‌کلا و همچنین قلعه‌های اسفندک، کوهک و مورتی در منطقه بم‌پشت، تنها محل استقرار حکام محلی نبوده‌اند؛ بلکه در دوره‌های ناامنی، پناهگاه مردم و محل نگهداری و ذخیره غلات و آذوقه نیز به شمار می‌رفته‌اند.

از موسیقی و طبیعت تا گردشگری؛ ظرفیت‌های کم‌نظیر سراوان برای توسعه پایدار

محمدصدیق دهواری، کارشناس میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان و پژوهشگر فرهنگ و تاریخ شفاهی بلوچستان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر بیان کرد: فرهنگ سراوان تنها در بناهای تاریخی و آیین‌های اجتماعی خلاصه نمی‌شود؛ موسیقی، طبیعت، صنایع‌دستی و شیوه زندگی مردم نیز بخش مهمی از هویت این منطقه را شکل می‌دهند.

وی گفت: در این میان، موسیقی بومی را می‌توان نوعی «تاریخ منظوم» دانست؛ هنری که روایتگر خاطرات جمعی، عواطف، باورها و تجربه‌های نسل‌های مختلف است.

دهواری تصریح کرد: موسیقی سراوان، همچون دیگر مناطق بلوچستان، از نغمه‌های اصیل «زهیروک» و «لیکو» برخوردار است؛ با این تفاوت که موسیقی عرفانی و هنر رباب‌نوازی در این منطقه از ویژگی‌ها و کیفیت خاصی برخوردار است که آن را از برخی دیگر از حوزه‌های موسیقایی بلوچستان متمایز می‌کند؛ همچنین ساز «دونلی»، متشکل از دو نی موازی، نزد شماری از هنرمندان بومی رواج دارد و از جلوه‌های قابل توجه موسیقی نواحی این شهرستان به شمار می‌رود.

وی تأکید کرد: حفظ این میراث، حمایت از هنرمندان محلی و فراهم‌کردن زمینه انتقال آن به نسل جوان، از الزامات صیانت از هویت فرهنگی منطقه است.

وی ادامه داد: یکی از شاخص‌ترین قابلیت‌های سراوان در حوزه گردشگری فرهنگی، ظرفیت موزه‌داری و میراث زنده آن است؛ «روستای جهانی کلپورگان» و موزه زنده سفال این روستا، نمونه‌ای برجسته از پیوند تاریخ و زندگی معاصر به شمار می‌رود؛ سفال کلپورگان صرفاً یک محصول صنایع‌دستی یا شیئی تاریخی نیست؛ بلکه میراثی زنده است که زنان هنرمند روستا با استفاده از شیوه‌های سنتی، بدون چرخ سفال‌گری و با بهره‌گیری از نقش‌ها و رنگ‌مایه‌های طبیعی، هنر سفال‌سازی را نسل به نسل حفظ کرده‌اند؛ این هنر که ریشه‌های آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد، از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی و گردشگری منطقه محسوب می‌شود.

پژوهشگر فرهنگ و تاریخ شفاهی بلوچستان بیان کرد: در کنار کلپورگان، موزه مردم‌شناسی سراوان و موزه‌های محلی دزک و کولو که با مشارکت بخش خصوصی راه‌اندازی شده‌اند، ظرفیت ارزشمندی برای معرفی سبک زندگی، ابزارهای سنتی و میراث فرهنگی مردم منطقه دارند.

دهواری افزود: در این میان، توسعه بوم‌گردی را باید یکی از راهبردهای مؤثر برای احیای اقتصاد محلی و ایجاد اشتغال پایدار دانست؛ بوم‌گردی می‌تواند با ایجاد پیوند دوباره میان اقتصاد، فرهنگ و میراث بومی، مسیر تازه‌ای برای بهبود معیشت خانوارها فراهم کند.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، گردشگرانی که در خانه‌های خشتی و اقامتگاه‌های بومی سکونت می‌کنند، با موسیقی لیکو و زهیروک، نغمه‌های عرفانی، خوراک‌های محلی و روایت‌های تاریخی منطقه آشنا می‌شوند؛ چنین تجربه‌ای می‌تواند تصویری واقعی از مهمان‌نوازی، فرهنگ، امنیت و اصالت مردم سراوان به دیگر نقاط کشور و جهان منتقل کند./ مهر