وقتی صفحه‌نمایش جای خواب و درس کودک را می‌گیرد/ اعتیاد دیجیتال از کجا شروع می‌شود؟

به گزارش خبرگزاری رکنا، گسترش استفاده کودکان و نوجوانان از فضای مجازی و بازی‌های آنلاین، در کنار مزایایی که برای آموزش و سرگرمی دارد، نگرانی‌هایی درباره افزایش وابستگی به این فضا ایجاد کرده است. سپری کردن زمان طولانی در فضای مجازی می‌تواند با کاهش تمرکز، اختلال در خواب و کاهش زمان اختصاص‌یافته به مطالعه و انجام تکالیف همراه باشد؛ مسئله‌ای که در صورت تداوم ممکن است بر روند یادگیری و عملکرد تحصیلی کودکان تأثیر بگذارد.

در همین راستا، حسین محمدی، روان‌درمانگر و مشاور خانواده، با اشاره به تغییر رابطه کودکان با فضای مجازی می‌گوید در سال‌های اخیر والدین بیشتری از کاهش تمرکز، افت انگیزه تحصیلی، بی‌حوصلگی، اختلال خواب، پرخاشگری و وابستگی فرزندانشان به تلفن همراه و فضای مجازی گلایه دارند.

او تأکید می‌کند که هر استفاده طولانی از فضای مجازی به معنای «اعتیاد» نیست و زمانی باید نگران استفاده مشکل‌زا بود که کودک کنترل استفاده خود را از دست بدهد، استفاده از رسانه به فعالیت‌های ضروری زندگی لطمه بزند و با وجود پیامدهای منفی، همچنان نتواند رفتار خود را تنظیم کند.

به گفته محمدی، سلامت کودک را نمی‌توان تنها با یک عدد درباره ساعات استفاده از صفحه‌نمایش سنجید. برنامه استفاده از رسانه باید متناسب با سن، شرایط رشدی، سلامت، خلق‌وخو و نیازهای هر کودک تنظیم شود. در این میان خواب کافی، فعالیت بدنی، تکالیف مدرسه، ارتباط خانوادگی و زمان بدون صفحه‌نمایش اهمیت زیادی دارند.

او می‌گوید پرسش درست فقط این نیست که «کودک روزی چند ساعت با گوشی کار می‌کند؟» بلکه باید پرسید با گوشی چه کاری انجام می‌دهد و این استفاده چه چیزی را از زندگی او حذف کرده است. اگر تلفن همراه جای خواب را گرفته باشد، بازی آنلاین جای فعالیت بدنی را گرفته باشد، شبکه‌های اجتماعی جای گفت‌وگوی خانوادگی را گرفته باشند یا استفاده از اینترنت مانع انجام تکالیف و مطالعه شود، با یک الگوی ناسالم مواجه هستیم.

محمدی درباره تأثیر سرگرمی‌های دیجیتال بر یادگیری نیز توضیح می‌دهد که یادگیری واقعی نیازمند تمرکز، تکرار، صبر و تحمل ناکامی است. کودک باید بتواند مدتی روی یک مسئله بماند، اشتباه کند، دوباره تلاش کند و در نهایت به نتیجه برسد. در مقابل، بسیاری از محیط‌های دیجیتال بر اساس محرک‌های سریع و تغییرات مداوم طراحی شده‌اند و حضور طولانی در چنین محیط‌هایی می‌تواند سازگاری با فعالیت‌های کم‌تحریک‌تری مانند مطالعه را دشوار کند.

به گفته این روان‌درمانگر، یکی از مهم‌ترین مسیرهای اثرگذاری استفاده افراطی از رسانه بر یادگیری، خواب است. استفاده از تلفن همراه تا ساعات پایانی شب می‌تواند زمان خواب را به تأخیر بیندازد و کیفیت آن را تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، کودک روز بعد با خستگی، کاهش توجه و آمادگی کمتر برای یادگیری وارد مدرسه می‌شود. خانواده‌ها باید برای رسانه زمان‌ها و مکان‌های بدون صفحه‌نمایش تعیین کنند و بهتر است اتاق خواب کودکان به محیطی عاری از وسایل دیجیتال تبدیل شود.

محمدی خانواده را نخستین مدرسه سواد رسانه‌ای کودک می‌داند و معتقد است کودک فقط از دستور والدین یاد نمی‌گیرد، بلکه رفتار آنها را مشاهده می‌کند. وقتی پدر و مادر در تمام ساعات روز درگیر تلفن همراه هستند، نمی‌توانند صرفاً با گفتن «گوشی را کنار بگذار» الگوی متفاوتی برای فرزند خود ایجاد کنند.

او پیشنهاد می‌کند والدین ابتدا رفتار رسانه‌ای خودشان را بررسی کنند، هنگام غذا خوردن و گفت‌وگوی خانوادگی گوشی را کنار بگذارند و برای کودک برنامه مشخصی برای خواب، مطالعه، ورزش، بازی و استفاده از رسانه داشته باشند. همچنین به جای یک قانون یکسان برای همه کودکان، باید برنامه‌ای متناسب با سن و شرایط هر کودک طراحی شود.

این روان‌درمانگر تأکید می‌کند که گرفتن ناگهانی گوشی یا قطع کامل اینترنت، لزوماً بهترین راهکار نیست. اگر کودک از گوشی گرفته شود اما هیچ بازی، ورزش، فعالیت هنری یا برنامه خانوادگی جایگزینی برای او وجود نداشته باشد، نباید انتظار داشت مشکل صرفاً با حذف گوشی حل شود.

به گفته محمدی، اگر کودک بارها تلاش می‌کند استفاده از فضای مجازی را کاهش دهد اما موفق نمی‌شود، یا استفاده از اینترنت موجب افت جدی تحصیلی، اختلال خواب و آسیب به روابط خانوادگی و اجتماعی شده است، بهتر است خانواده به جای برخورد تنبیهی از روان‌شناس کودک و نوجوان یا مشاور خانواده کمک بگیرد.

فناوری نه دشمن کودک است و نه راه‌حل همه مشکلات او؛ مسئله اصلی تعادل است. کودکان باید یاد بگیرند از فناوری استفاده کنند، اما نباید یادگیری، خواب، بازی، ورزش، دوستی و رابطه عاطفی با خانواده را به خاطر آن از دست بدهند. آنچه اهمیت دارد، ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و نیازهای اساسی دوران کودکی است؛ تعادلی که از خانه آغاز می‌شود و در مدرسه ادامه پیدا می‌کند./ مهر