مالک خانه تاریخی حق تخریب و دخل‌وتصرف ندارد / آثار ثبت ملی می‌شوند اما درست نگهداری نمی‌شوند

هوشنگ رسام، مرمتگر در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا درباره مفهوم حفاظت در میراث فرهنگی اظهار کرد: وقتی یک اثر تاریخی به ثبت آثار ملی می‌رسد و ارزش آن به اندازه‌ای باشد که در مراحل بعد پرونده آن برای ثبت جهانی مطرح شود، نخستین اقدامی که باید انجام شود، مرمت نیست، بلکه حفظ و نگهداری از بناست.

وی افزود: در میراث فرهنگی، پایگاه‌هایی برای حفظ و نگهداری وجود دارد که باید مسئولیت حفاظت از بناهایی را که به تملک میراث فرهنگی درآمده یا در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌اند، بر عهده داشته باشند. نیروهای فعال در این حوزه می‌توانند شامل نیروهای انتظامی، نیروهای مرتبط با سازمان میراث فرهنگی و دیگر نیروهای مسئول حفاظت باشند.

ثبت و مستندسازی؛ نخستین مرحله حفاظت

این مرمتگر با تأکید بر ضرورت سرکشی مستمر به بناهای تاریخی گفت: نیروهای مسئول حفاظت باید به‌صورت مرتب به این بناها سر بزنند، از آنها عکس و فیلم تهیه کنند و وضعیت بنا را به شکل مستمر ثبت و مستندسازی کنند. باید برای هر بنای تاریخی یک پرونده و سابقه مشخص از وضعیت موجود آن ایجاد شود تا مشخص باشد بنا در چه شرایطی قرار دارد و چه تغییراتی در طول زمان در آن ایجاد شده است. پس از انجام این مرحله و مستندسازی اولیه، کارشناسان باید وارد مرحله بررسی‌های تخصصی شوند و آسیب‌شناسی بنا را انجام دهند.

رسام تصریح کرد: پس از فیلمبرداری، عکسبرداری، تهیه مستندات و انجام مطالعات و آسیب‌شناسی، باید مشخص شود که بنا به چه نوع مرمتی نیاز دارد و چه اقداماتی برای برطرف کردن آسیب‌های آن باید انجام شود.

حتی مالک بنای تاریخی هم حق دخل و تصرف بدون مجوز ندارد

رسام با اشاره به اهمیت حفاظت از بناهای ثبت‌شده گفت: نکته بسیار مهم این است که پس از ثبت یک بنا، حتی مالک شخصی آن نمی‌تواند بدون ضابطه در بنا دخل و تصرف کند. ممکن است یک خانه تاریخی همچنان در مالکیت شخصی باشد و مالک بگوید این خانه متعلق به من است، اما وقتی بنا در فهرست آثار تاریخی ثبت شده، مالک نمی‌تواند هر اقدامی که می‌خواهد در آن انجام دهد. حفظ و نگهداری بنا باید تحت نظارت نهادهای مسئول انجام شود.

این مرمتگر تأکید کرد: سازمان میراث فرهنگی و دستگاه‌های ذی‌ربط در استان‌ها باید سازوکارهای حفاظت و نگهداری را به اندازه‌ای تقویت کنند که امکان تخریب یا تغییر غیرمجاز بناهای تاریخی به حداقل برسد.

سرکشی روزانه؛ ضرورتی که نباید نادیده گرفته شود

رسام درباره نحوه فعالیت نیروهای حفاظت نیز گفت: این نیروها باید آموزش‌های لازم را ببینند و بدانند در مواجهه با یک بنای تاریخی چه وظایفی دارند. نیروهای خود سازمان میراث فرهنگی و مأموران انتظامی که در حفاظت از بناها نقش دارند، باید آموزش‌های تخصصی مرتبط با این حوزه را دریافت کنند.

وی افزود: حفاظت ا بنای تاریخی فقط به حضور فیزیکی نیروها محدود نمی‌شود؛ باید گزارش‌گیری و مستندسازی منظم وجود داشته باشد و نیروهای مسئول به‌صورت مرتب وضعیت بنا را بررسی کنند.

رسام با انتقاد از ضعف نظارت مستمر بر برخی بناهای تاریخی گفت: متأسفانه در مواردی این سرکشی‌ها به اندازه کافی و به شکل مستمر انجام نمی‌شود. این موضوع بسیار تأسف‌بار است، زیرا گاهی می‌بینیم یک خانه حتی در فهرست آثار تاریخی نیز ثبت شده، اما با استفاده از ترفندهای مختلف، بخش‌هایی از آن تخریب شده یا به بنا آسیب وارد شده است.

وی با اشاره به نمونه‌های اخیر در اصفهان اظهار کرد: اتفاقاتی که اخیراً در اصفهان رخ داده، بسیار ناراحت‌کننده است و نشان می‌دهد که موضوع حفاظت و نگهداری باید جدی‌تر دنبال شود.

حفاظت قوی، مانع تبدیل آسیب‌های کوچک به بحران می‌شود

این مرمتگر ادامه داد: اگر حفاظت و نگهداری به‌درستی انجام شود، هرگونه آسیب در همان مراحل اولیه شناسایی می‌شود و کارشناسان می‌توانند سریع وارد عمل شوند. نیروهای حفاظت باید به محض مشاهده آسیب، موضوع را گزارش کنند تا کارشناسان در محل حاضر شوند و وضعیت قسمت آسیب‌دیده را بررسی کنند. سپس باید برای رفع آسیب، طرح و برنامه مشخصی تهیه شود تا بنا از شرایطی که در اثر فرسودگی یا آسیب با آن مواجه شده، نجات پیدا کند.

وی تأکید کرد: هدف این است که قسمت آسیب‌دیده در همان مراحل اولیه ترمیم و وضعیت بنا تثبیت شود، نه اینکه صبر کنیم آسیب گسترش پیدا کند و بعد با یک عملیات سنگین مرمتی مواجه شویم.

چهل‌ستون؛ نمونه‌ای از ضرورت پایش مستمر

رسام با اشاره به مجموعه‌های تاریخی اصفهان گفت: برای بناهایی مانند چهل‌ستون باید این روند به شکل مستمر وجود داشته باشد. این بناها باید مرتب مورد بازدید و بررسی قرار بگیرند تا هرگونه آسیب یا تغییر در آنها در کوتاه‌ترین زمان شناسایی شود. بناهایی که اهمیت تاریخی و جهانی دارند، طبیعتاً نیازمند نظارت دقیق‌تر هستند و وقتی یک اثر در سطح جهانی مطرح می‌شود، گزارش‌های منظم و مستمر درباره وضعیت آن مورد نیاز است.

این مرمتگر با اشاره به مجموعه میدان نقش جهان نیز گفت: میدان نقش جهان و بناهای تاریخی پیرامون آن باید با همین رویکرد مورد توجه قرار گیرند و حفاظت از آنها نباید به اقدامات مقطعی محدود شود.

هشدار درباره خطاهای مرمتی

رسام با اشاره به برخی اشتباهات در عملیات مرمت بناهای تاریخی گفت: در فرآیند مرمت گاهی اشتباهاتی رخ می‌دهد که کارشناسان درباره آنها تذکر داده‌اند. ما در مواردی این مسائل را مطرح و تذکرات لازم را ارائه کرده‌ایم و امیدواریم تذکرات مورد توجه قرار گیرد و اصلاحات لازم انجام شود.

رسام در پایان تأکید کرد: «حفاظت و نگهداری، پایه و اساس صیانت از میراث فرهنگی است. اگر این مرحله به‌درستی انجام شود، کارشناسان فرصت خواهند داشت آسیب‌ها را به‌موقع شناسایی و برای مرمت اصولی آنها برنامه‌ریزی کنند؛ اما اگر بنا بدون نظارت رها شود، ممکن است زمانی متوجه آسیب شویم که بخش مهمی از اثر تاریخی از بین رفته باشد.»