اصفهان؛ مقصد جدید گردشگری نجومی؛ از رصد کهکشان در دل کویر تا میراث ستارگان

به گزارش رکنا ،‌ گردشگری نجومی در سال‌های اخیر به یکی از شاخه‌های روبه‌رشد صنعت گردشگری جهان تبدیل شده است؛ بسیاری از علاقه‌مندان، سفر به مناطقی با آسمان تاریک و عاری از آلودگی نوری را برای رصد ستارگان، کهکشان راه شیری و پدیده‌های آسمانی انتخاب می‌کنند.

ایران به‌دلیل موقعیت جغرافیایی، اقلیم خشک و تعداد زیاد شب‌های صاف از ظرفیت‌های قابل توجهی در این زمینه برخوردار است و اصفهان به‌واسطه پیشینه علمی در نجوم و میراث فرهنگی و تاریخی خود یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری نجومی کشور به‌شمار می آید؛‌ از کویرهای بکر شرق استان تا روستاهای بومگردی و مناطق تاریخی، فرصت مناسبی برای پیوند میان رصد آسمان شب، طبیعت‌گردی و گردشگری فرهنگی و علمی فراهم آورده است.

با این حال، توسعه این شاخه از گردشگری بدون توجه به برخی زیرساخت ها و نکات مانند حفظ کیفیت آسمان شب امکان‌پذیر نیست؛ آلودگی نوری در سال‌های اخیر، بخشی از مناطق مناسب رصد را با تهدید جدی روبه‌رو کرده و کارشناسان معتقدند حفاظت از آسمان تاریک باید هم‌زمان با توسعه زیرساخت‌های گردشگری نجومی مورد توجه قرار گیرد.

گردشگری نجومی در اصفهان؛ ظرفیتی که با حفظ آسمان تاریک شکوفا می‌شود

با توجه به اهمیت این موضوع،‌ خبرنگار ایرنا در گفت‌وگو با علی عسگری مدرس و پژوهشگر نجوم که بیش از ۲ دهه تجربه در برگزاری تورهای رصدی و ترویج علم دارد به بررسی ظرفیت‌های گردشگری نجومی استان اصفهان و مهمترین چالش‌های موجود در این زمینه پرداخته است.

ایرنا: ارزیابی شما از ظرفیت استان اصفهان برای توسعه گردشگری نجومی چیست؟

عسگری: ایران از نظر علاقه‌مندان به نجوم آماتوری یکی از کشورهای فعال منطقه بوده و حتی در برخی زمینه‌ها تعداد علاقه‌مندان و فعالیت‌های نجومی آن‌ها با بسیاری از کشورهای اروپایی قابل مقایسه است. این علاقه نیز ریشه‌ای تاریخی دارد؛ چراکه از گذشته‌های دور، دانش نجوم در میان حکما و دانشمندان ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشته و حتی در معماری سنتی نیز شناخت حرکت خورشید، ستارگان و جهت‌یابی برای ساخت بسیاری از بناها ضروری بوده است. در کنار این پیشینه علمی، شرایط طبیعی کشور نیز مزیت بزرگی برای گردشگری نجومی محسوب می‌شود. تعداد زیاد شب‌های صاف، اقلیم خشک، وجود کویرهای وسیع و افق باز باعث شده ایران از بهترین مناطق برای رصد آسمان شب باشد. استان اصفهان نیز به دلیل قرار گرفتن در حاشیه کویر مرکزی ایران از این ظرفیت به خوبی برخوردار است. از سوی دیگر، فعالیت رصدخانه ملی ایران در کاشان نشان می‌دهد که پژوهش‌های حرفه‌ای نجوم نیز در کشورمان و استان اصفهان وارد مرحله جدیدی شده است و این موضوع می‌تواند به توسعه گردشگری نجومی و علمی نیز کمک کند.

ایرنا: چرا کویرهای استان اصفهان برای گردشگری نجومی تا این اندازه مورد توجه قرار گرفته‌اند؟

عسگری: بسیاری از مناطق اروپا، بخش‌هایی از آمریکا و حتی شرق آسیا پوشش جنگلی و رطوبت بالایی دارند و کمتر می‌توان چشم‌اندازهای وسیع کویری مانند ایران را در آن‌ها پیدا کرد، در حالی که کویرهای ایران به‌ویژه در استان اصفهان، ویژگی‌هایی دارند که برای گردشگران خارجی بسیار جذاب است. گردشگری که از اروپا وارد کویرهای ایران می‌شود با چشم‌اندازی متفاوت روبه‌رو است؛ دشت‌های وسیع، تپه‌های شنی، سکوت کویر و شب‌هایی که هزاران ستاره در آن دیده می‌شود، تجربه‌ای است که در بسیاری از کشورهای دنیا به آسانی قابل دسترسی نیست. کویرها به دلیل هموار بودن، افق بسیار بازی دارند و بخش بزرگی از آسمان بدون مانع قابل مشاهده است. همچنین آلودگی هوای آن‌ها کمتر و در بسیاری از نقاط، آلودگی نوری نیز پایین‌تر است؛ موضوعی که کیفیت رصد را به شکل محسوسی افزایش می‌دهد،‌ اگر از این ظرفیت به درستی استفاده شود، گردشگری نجومی می‌تواند بع یکی از شاخه‌های مهم صنعت گردشگری کشور تبدیل شود.

ایرنا: بسیاری تصور می‌کنند گردشگری نجومی همان کویرگردی است. این ۲ چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

عسگری: به‌طور کامل یکسان نیستند؛ در تورهای تخصصی نجوم، هدف اصلی رصد آسمان شب، آموزش و آشنایی با پدیده‌های نجومی است و به‌طور معمول مخاطبان آن علاقه‌مندان به نجوم هستند که بخش زیادی از برنامه را زیر آسمان سپری می‌کنند اما در تورهای کویرگردی که برنامه رصد نیز به آن اضافه می‌شود، موضوع متفاوت است. در این نوع سفرها گردشگر انتظار دارد علاوه بر مشاهده آسمان شب از جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی منطقه نیز بازدید کند؛ بنابراین وجود اقامتگاه‌های بوم‌گردی، بناهای تاریخی، موزه‌های مردم‌شناسی و سایر جاذبه‌های گردشگری اهمیت پیدا می‌کند. در واقع، اصفهان از این نظر نسبت به بسیاری از استان‌های دیگر یک مزیت ویژه دارد زیرا می‌توان گردشگری نجومی را با تاریخ، فرهنگ، مردم‌شناسی و طبیعت‌گردی تلفیق کرد.

گردشگری نجومی در اصفهان؛ ظرفیتی که با حفظ آسمان تاریک شکوفا می‌شود

ایرنا: مهم‌ترین مقاصد گردشگری نجومی استان اصفهان کدام است؟

عسگری: شرق اصفهان مهم‌ترین پهنه گردشگری نجومی استان محسوب می‌شود، شهرستان ورزنه، شهر حسن‌آباد، کویر خارا، روستاهای «مصر»، «گرمه»، «اشین»، «اسماعیلیان»، «محمدآباد کوره‌گز» و همچنین منطقه «مشجری» از جمله مناطقی هستند که هر کدام ظرفیت‌های ارزشمندی دارند. برخی از این مناطق برای برگزاری تورهای تخصصی رصد مناسب‌ترند و برخی دیگر علاوه بر آسمان مناسب از امکانات بوم‌گردی و جاذبه‌های تاریخی نیز برخوردارند. برای نمونه، شهرستان ورزنه علاوه بر نزدیکی به کویر، دارای آثار تاریخی، موزه مردم‌شناسی، جاذبه گردشگری «گاوچاه» و تپه‌های شنی است و به همین دلیل می‌تواند مقصدی مناسب برای گردشگری ترکیبی باشد. از سوی دیگر، روستاهایی مانند «محمدآباد کوره‌گز» یا «اسماعیلیان» بکرتر هستند و ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری نجومی دارند. در جنوب اصفهان نیز مناطقی مانند «هونجان» و «اسفرجان» دارای جاذبه هایی در زمینه گردشگری نجومی هستند.

ایرنا: با توجه به تعاریفی که داشتید به‌نظر می‌آید که برخی از این مقاصد بیشتر برای رصد آسمان مناسب هستند و برخی برای گردشگری ترکیبی، آیا به‌غیر از شرق اصفهان چنین مناطقی در استان داریم؟

عسگری: استان اصفهان این امتیاز را دارد که اگر بخواهیم ترکیبی از ستاره شناسی، مردم شناسی، موزه ها، اقلیم شناسی و آثار تاریخی در گردشگری داشته باشیم، گزینه های متعددی وجود دارد زیرا پهنه اصفهان از غرب به شرق است و حالت های مختلف جغرافیایی از کوهستانی گرفته تا کویری دارد که می‌توان از همه آن‌ها استفاده کرد. به‌عنوان مثال روستاهای هونجان و اسفرجان از توابع شهرستان شهرضا در جنوب استان یک منطقه معمولی و کویری نیستند اما آسمان فوق العاده ای برای رصد نجومی دارند.

ایرنا: بهترین زمان برای گردشگری نجومی چه فصلی است؟

عسگری: در واقع نمی توان فصل مشخصی را برای این کار تعیین کرد زیرا هر فصل زیبایی های خاص خود را دارد، تابستان بهترین زمان برای مشاهده کهکشان راه شیری و زمستان زمان مناسبی برای مشاهده انتهای بازوی کهکشان راه شیری و صورت های فلکی خاص و جذاب مانند «سگ بزرگ» و «جبار» یا «شکارچی» است اما به‌طور معمول بهار و پاییز به‌دلیل هوای معتدل‌تر برای گردشگری نجومی مناسب‌تر و پرطرفدارتر است.

گردشگری نجومی در اصفهان؛ ظرفیتی که با حفظ آسمان تاریک شکوفا می‌شود

ایرنا: یکی از مهمترین شرایطی که برای گردشگری نجومی مطرح می شود، « آسمان تاریک » و به‌دور از هر گونه آلودگی نوری است. این آسمان تاریک چیست؟

عسگری: آسمان تاریک در واقع باید به‌گونه‌ای باشد که دورترین اجرام آسمانی را بتوان تا حد امکان با تلسکوپ یا چشم رصد و مشاهده کرد؛‌ در واقع این تاریکی باید به‌حدی باشد که ما در فاصله یک متری خود هم نتوانیم چیزی را ببینیم یا تشخیص دهیم،‌ از نظر تخصصی،‌ شاخصی در این زمینه وجود دارد که به آن « حدِ قدر» گفته می شود که برای آسمان تاریک باید بین ۶ تا هشت باشد،‌ بهترین آسمان تاریک در ایران حد قدر هفت تا هشت دارد که در کویرهای مرکزی کشور است.

ایرنا:‌ وضعیت مقاصد گردشگری نجومی استان اصفهان در زمینه آسمان تاریک و آلودگی نوری چگونه است؟

عسگری: آلودگی نوری امروزه یکی از مهمترین چالش ها در گردشگری نجومی است. به‌عنوان مثال مناطقی مانند ورزنه که زمانی یکی از بهترین آسمان های رصدی کشور را داشت امروزه به‌دلایل مختلفی این ویژگی خود را از دست داده است به‌طوریکه این روزها آسمان شب آن تفاوت جزیی با آسمان کلانشهر اصفهان دارد. راه اندازی برخی واحدهای تفریحی و گردشگری و روشن کردن چراغ‌های نامناسب و غیر استاندارد سبب ایجاد آلودگی نوری زیادی در آسمان این منطقه شده است. حدود ۶۰ درصد نور این چراغ ها به سمت آسمان تابش می شود و به‌شدت آلودگی نوری ایجاد می کند که سبب از بین رفتن آسمان تاریک شهرستان ورزنه شده است. در واقع ورزنه این روزها برای گردشگری تخصصی نجومی دیگر چندان مناسب نیست اما برای گردشگری ترکیبی به دلیل برخورداری از امکانات و جاذبه هایی مانند اقامتگاه های سنتی و بومگردی و مناطق تاریخی گزینه خوبی محسوب می شود ولی باید ببینیم چه چیزی را فدای چه کردیم، اگر من جای مسوولان در اداره های مرتبط بودم در زمینه آسمان تاریک ورزنه کار کرده و همه چراغ های این منطقه و جرقویه را استانداردسازی می کردم تا آلودگی نوری کاهش یابد و آسمان تاریک حفظ شود، اگر امکانات و مجموعه های تفریحی و رفاهی در این منطقه ایجاد شده باید تدابیری نیز برای حفظ آسمان تاریک در نظر گرفته شود، وقتی گردشگران به کویر می آیند می خواهند که طبیعت بکر و دست نخورده ببینند اما ایجاد برخی ساختمان ها و سکوها این حالت طبیعی را از بین می برد.

ایرنا: سایر مقاصد گردشگری نجومی استان اصفهان در زمینه آسمان تاریک چه وضعیتی دارند؟

عسگری: ۳۰ کیلومتری جنوب ورزنه و در منطقه حسن‌آباد و خارا ( جزو شهرستان جرقویه) شرایط رصدی خوبی وجود دارد اما این نقطه نیز در حال مبتلا شدن به آلودگی نوری بوده و آسمان تاریک آن در حال از دست رفتن است. هرچند در شرایط موجود وضعیت آن از ورزنه در این زمینه بهتر است. روستای مصر از توابع شهرستان خور و بیابانک نیز که معروفترین منطقه بومگردی استان اصفهان محسوب می شود اقامتگاه ها و آسمان خوبی دارد اما آسمان آن نیز به‌دلیل استفاده از چراغ‌های غیر استاندارد تحت تاثیر قرار گرفته و کم کم میزان تاریکی آن در حال کاهش است. روستای گرمه از توابع شهرستان خور و بیابانک جزو مناطق خوب در بخش آسمان تاریک و مناسب رصد نجومی به شمار می‌آید،‌ روستای محمدآباد کوره گز در شهرستان خور و بیابانک از تاریکترین مناطق برای رصد آسمان محسوب می‌شود و برای گردشگری نجومی بسیار بکر است اما تاکنون به‌خوبی از آن بهره‌برداری نشده و برای سرمایه‌گذاری مناسب است. کاروانسرای «مشجری» و روستای «اشین» در اطراف انارک در شرق اصفهان نیز جزو مناطق دارای آسمان تاریک هستند، روستایی نزدیک انارک به نام «اسماعیلیان» نیز وجود دارد که بسیار جذاب و دارای آسمان تاریک خوبی است،‌ هرچند سمت شمال مناطق مذکور آلودگی نوری از سمت شهر انارک وجود دارد. هونجان و اسفرجان در جنوب استان نیز به دلیل برخورداری از آسمان تاریک برای تورهای رصدی مناسب هستند.

ایرنا: شما به موضوع استاندارد نبودن روشنایی در مناطق گردشگری نجومی اشاره کردید، چه راهکاری برای رفع آن وجود دارد؟

عسگری: برای استانداردسازی روشنایی در مناطق گردشگری نجومی و رصدی باید زاویه قرارگیری چراغ‌ها در معابر و فضاهای عمومی درست باشد به طوری که درصد زیادی از نور لامپ به سمت آسمان نرود، همچنین می‌توان در معابر و اماکن مختلف از لامپ‌های دارای حسگر (سنسور) استفاده کرد که فقط وقتی افراد از آنجا عبور می کنند روشن شود. متاسفانه به دلایل مختلفی از جمله توسعه شهرنشینی دیگر آسمان بسیار تاریک در استان اصفهان بسیار محدود شده درحالیکه در سال های گذشته اصفهان یکی از بهترین استان ها در این زمینه بود. اکنون آسمان تاریک را بیشتر می‌توان در استان هایی مانند خراسان جنوبی، کرمان و سمنان یافت. علاقه‌مندان به این بحث می توانند به سایت سنجش آلودگی نوری که پراکندگی آن را به طور دقیق نشان می‌دهد مراجعه کنند،‌ طبق آخرین اطلاعات آن که از سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ میلادی موجود است،‌ متوجه می شویم که آسمان بسیار تاریک در اصفهان خیلی کم شده است. با توجه به اهمیت صنعت گردشگری در استان اصفهان و اینکه حفظ آسمان تاریک، شرط توسعه گردشگری نجومی است مسوولان مربوطه باید اقداماتی در این زمینه انجام دهند.

گردشگری نجومی در اصفهان؛ ظرفیتی که با حفظ آسمان تاریک شکوفا می‌شود

ایرنا: این روزها استقبال از تورهای نجومی چگونه است؟

عسگری: استقبال از این قبیل برنامه‌ها به‌ویژه در استان اصفهان بسیار خوب است هرچند برخی تورها قیمت های بالایی دارند درحالیکه می توان آن را هزینه کمتر برگزار کرد،‌ مثلا علاقه‌مندان با ماشین شخصی بیایند یا فقط هزینه اقامتگاه و برنامه رصد از آن‌ها گرفته شود، هرچند ممکن است عده ای از گردشگران، تورهای به این شکل را دوست نداشته باشند و برنامه های دیگری در تور بخواهند اما اگر صرفا برای رصد آسمان شب در کویر باشد هزینه ها کمتر است.

ایرنا: چه مناطقی در استان اصفهان مستعد توسعه گردشگری نجومی هستند اما تاکنون کمتر به آن توجه شده است؟

عسگری: روستای اسماعیلیان فاصله چندانی تا انارک ندارد اما آسمانش به مراتب از ورزنه و جرقویه بهتر است که روی آن کم کار شده و ناشناخته و بکر مانده است. در واقع روستاهای مستعد زیادی در استان اصفهان در این زمینه داریم که باید شناسایی و روی آن‌ها سرمایه گذاری شود،‌ به‌عنوان مثال می‌توان جاده‌ای به طول ۱۰ کیلومتر به سمت جنوب روستای اسماعیلیان ایجاد کرد تا علاقه‌مندان آسمان تاریک‌تری را تجربه کنند. این روزها کاروانسرای مشجری نیز در حال ثبت شدن به‌عنوان پارک آسمان تاریک است که امیدوارم این منطقه به خوبی حفظ شود و معادن اطراف آن پیشرفت نکنند یا روشنایی استاندارد داشته باشد تا آلودگی نوری ایجاد نشود. اگر دست به‌دست هم دهیم و در نظام حکمرانی استان اقدامات موثری برای بحث آسمان تاریک صورت گیرد این ظرفیت شکوفا می‌شود و رونق بیشتری می‌گیرد. ما در اصفهان مناطق گردشگری و تاریخی متعدد، واحدهای بومگردی و آسمان خوبی داریم که در بسیاری دیگر از استان ها چنین جاذبه‌هایی به این وسعت وجود ندارد. بنابراین می‌توان با بهره‌برداری اصولی از آن‌ها در جهت توسعه پژوهش و گردشگری نجومی اقدام کرد. اگر توسعه زیرساخت‌ها همراه با حفظ آسمان تاریک باشد اصفهان می تواند به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری نجومی کشور و منطقه تبدیل شود.