تجارت پنهان کودکان؛ از فروش نوزاد تا بهره‌کشی در خانه‌ها

به گزارش خبرنگار ایلنا، این روزها انتشار خبری درباره مادری که در سال‌های مختلف نوزادان خود را در ازای مبالغی ناچیز می‌فروخته است، یک بار دیگر نشان داد که  پیشگیری و مقابله با آسیب‌های اجتماعی در کشور در وضعیت ناگواری قرار دارد. اخباری از این دست کم نیستند؛ «فروش نوزاد ۳ ماهه در کرمانشاه»، «انهدام باند خرید و فروش نوزاد در پرند»، «سرقت و خرید و فروش کودکان در یکی از محلات جنوب تهران» و… انتشار این خبرها نگرانی‌ها را درباره وجود  بازار خرید و فروش کودکان و آینده هولناکی که می‌تواند در انتظار این قربانیان کوچک باشد، افزایش می‌دهد. 

رونق این پدیده تا جایی است که آذر ماه سال گذشته سازمان بهزیستی کشور در مطلبی با عنوان «بحران پنهان فرزندخواندگی غیرقانونی/ از هر سه واگذاری یک مورد خارج از قانون» گزارشی تحلیلی درباره فرزندخواندگی غیرقانونی طی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ منتشر کرد. آنطور که در این گزارش آمده است «از مجموع۱۸۲۴۰ پرونده فرزندخواندگی ثبت‌شده در این بازه زمانی، ۱۳۰۲۰ مورد ۷۱ درصد قانونی بوده است و ۵۲۲۴ مورد ۲۹ درصد غیرقانونی ثبت شده است.» 

آمارهای ارائه شده در این گزارش نشان می‌داد که در سال‌های اخیر پدیده «فرزندخواندگی غیرقانونی» نه‌تنها کاهش نیافته بلکه به یکی از چالش‌های جدی نظام حمایتی و قضایی کشور تبدیل شده است، موضوعی که خرید و فروش نوزادان را هم باید یکی از ابعاد آن قلمداد کرد. 

فقر، تنها عامل نیست

«پریسا ولنتینا پویان» فعال حقوق کودک و مدیر موسسه یاریگران کودکان کار پویا با اشاره به اینکه در حوزه آسیب‌های اجتماعی آمارهای رسمی و دقیقی وجود ندارد، توضیح می‌دهد: درباره آسیب‌های اجتماعی یک قاعده کلی وجود دارد به این معنا که وقتی جامعه دچار بحران می‌شود و به تبع آن دچار فقر می‌شود، آسیب‌های اجتماعی افزایش یافته و پیچیدگی آن هم بیشتر می‌شود. خرید و فروش کودک از هولناک‌ترین انواع آسیب‌های اجتماعی بوده و یکی از آسیب‌زاترین اقداماتی است که علیه کودکان انجام می‌شود. 

او تاکید می‌کند که به دلیل پنهان بودن این پدیده خرید و فروش نوزادان و کودکان، آماری درباره میزان شیوع آن وجود ندارد، اما قطعا گسترش فقر به عنوان یکی از مولفه‌های مهم گسترش آسیب‌های احتماعی بسترساز بروز پدیده خرید و فروش نوزادان هم می‌شود. با این حال فقر تنها مولفه نیست، آیا هر خانواده فقیری حاضر می‌شود کودک خود را بفروشد؟ آیا والدینی که یک بار فرزند خود را فروخته‌اند و بر فرض شرایط زندگی‌شان کمی بهتر شده، دیگر چنین اقدامی را انجام نخواهند داد؟ 

این فعال حوزه کودکان پدیده خرید و فروش نوزادان را بسیار پیچیده توصیف می‌کند و معتقد است که اگر ریشه‌های بروز این پدیده را تک عاملی در نظر بگیریم قطعا اشتباه خواهد بود: آمارهای جهانی حکایت از آن دارند که امروز خرید و فروش نوزادان در دنیا تبدیل به یک تجارت پررونق شده که تنها سرمنشا  آن فقر نیست. مسائل فرهنگی، اعتیاد، سکس‌ورکر بودن مادر و حتی اینکه مادر خود قربانی فروش کودکان بوده باشد هم از جمله عواملی هستند که به این تجارت رونق می‌بخشند. در کنار این موارد ضعیف یا قدرتمند بودن کنترل‌کننده‌های اجتماعی مانند قوانین و کارآمد بودن روش‌هایی که دولت برای پیشگیری و مقابله با این پدیده در نظر می‌گیرد هم از اهمیت بسزایی برخوردار است. 

در خرید و فروش نوزادان پول حرف اول را می‌زند

پویان از نادیده گرفته شدن آینده کودکان در این خرید و فروش‌ها هم می‌گوید: واقعیت این است که در این تجارت والدینی که دست به فروش نوزاد یا کودک خود می‌زنند، برایشان مهم نیست که آیا خریداران کودک، از شرایط و صلاحیت‌ها لازم برای اینکه والد فرزندشان باشند برخورداند مثلا افرادی سالم، شریف، دارای شغل و درآمد مناسب هستند و به لحاظ فرهنگی و اخلاقی توان فراهم کردن زندگی و آینده‌ای خوب و امن برای فرزندشان را دارند. علت این بی‌توجهی هم واگذاری کودک در یک بستر پنهانی و غیرقانونی است، در چنین روش‌هایی پول حرف اول را می‌زند. 

او با مواردی از تقاضا برای خرید کودک هم مواجه بوده است: چند سال پیش فردی با من تماس گرفت و گفت خواهر و شوهر خواهرش که هر دو پزشک و ساکن در خارج از کشور هستند به دنبال فرزندخواندگی‌اند. آن‌ها از من خواستند فردی را پیدا کنم که حاضر باشد کودک خود را در قبال مبلغی پول بفروشد تا آن‌ها بتوانند با طی کردن مراحل بعدی کودک را به عنوان فرزند خودشان از کشور خارج کنند. طبیعتا به عنوان یک فعال حقوق کودکان این موضوع را نپذیرفتم و گفتم در صورت برخورد با چنین مواردی آن را گزارش می‌کنم. 

به گفته مدیر موسسه یاریگران کودکان کار پویا، خرید و فروش نوزاد حتی برای والدینی که واقعا به دنبال والد شدن هستند هم می‌تواند تبعات منفی به همراه داشته باشد. وقتی نوزاد خرید و فروش می‌شود اصلا مشخص نیست که آیا این بچه همان است که پدر و مادر می‌خواهند. ممکن است بچه دچار انواع معلولیت‌های ذهنی یا جسمی باشد که در دوره نوزادی هنوز مشخص نمی‌شود یا کودک به بیماری‌های مادرزادی یا ژنتیکی مبتلا باشد. یا مثلا در طیف اوتیسم قرار داشته باشد. حالا اگر والدینی که وارد بازار خرید و فروش نوزاد می‌شوند در فردای بزرگسالی او با چنین مواردی مواجه شوند بازهم پذیرای او خواهند بود؟ 

این فعال حقوق کودک تاکید می‌کند که در برخی موارد، در فرایند خرید و فروش کودکان، اهدافی غیر از سرپرستی و فرزندخواندگی مدنظر قرار می‌گیرد؛ از جمله بهره‌کشی در کار خانگی یا سایر اشکال سوءاستفاده: موردی را شاهد بوده‌ام که بچه‌ای را به صورت غیرقانونی به فرزندخواندگی گرفته‌اند و چند سال بعد کودک تبدیل به مستخدم خانواده شده است. در چنین مواردی قطعا هدف، داشتن فرزند نیست اما این موضوع در خرید و فروش کودک در نظر گرفته نمی‌شود. 

احتمال رها شدن فرزندخوانده‌ها 

او اضافه می‌کند: وقتی فرزندخواندگی از مسیرهای قانونی مانند بهزیستی انجام می‌شود، بررسی‌های لازم و اولیه صورت می‌گیرد. البته نمی‌خواهم بگویم همیشه والدینی که از سوی بهزیستی انتخاب می‌شوند، مناسب هستند. به صورت کلی در پدیده فرزندخواندگی احتمال رها شدن کودک وجود دارد. 

پویان چند سال پیش با موردی بسیار تلخ مواجه می‌شود، دختر ۱۳ ساله‌ای که توسط پدر و مادرخوانده خودبه بهزیستی بازگردانده شد: دختر تا آن زمان نمی‌دانست که والدینش، پدر و مادر واقعی او نیستند و به فرزند خواندگی گرفته شده است. کودک زمانی متوجه این موضوع شد که والدینش طلاق گرفتند و هیچ یک مسئولیت فرزندخوانده خود را نپذیرفتند. کودکی که در یکی از مناطق خوب تهران زندگی می‌کرد، ناگهان به بهزیستی سپرده شد. به نظر من این رفتار هیچ تفاوتی با کشتن او نداشت. 

او درباره کارآمدی روش‌های مقابله با خرید و فروش کودکان در کشور می‌گوید: در برخی موارد، نهادها و عواملی که وظیفه حمایت و حفاظت از کودکان را بر عهده دارند، خود با چالش‌ها و آسیب‌هایی مواجه هستند و در مواردی نیز احتمال نقش‌آفرینی افراد متخلف در این نهادها در تسهیل این روندها وجود دارد. از سوی دیگر، در برخی موارد، نهادهای مسئول پیگیری چنین موضوعاتی به دلایل مختلف ورود مؤثر به مسئله ندارند.

این فعال حقوق کودک معتقد است که گسترش فقر در کنار ضعف نظارت و ضعف در مقابله با پدیده‌هایی مانند خرید و فروش کودکان، فقدان آموزش برای والد شدن، فقدان آموزش به افراد برای پذیرش مسئولیت بسیار بزرگ فرزندخواندگی، همگی باعث می‌شوند که آینده‌ای تلخ و تاریک برای کودکانی رقم بخورد که از داشتن والدین موثر و مناسب محروم هستند.