از قم تا ریاض؛ دیپلماسی در سایه حرم و معنای فراتر از تشریفات

از قم تا ریاض! دیپلماسی در سایه حرم؛ وقتی یک حضور دیپلماتیک معنایی فراتر از تشریفات می یابد

در مناسبات میان کشورها، گاهی یک تصویر یا حضور کوتاه می تواند بیش از مجموعه ای از بیانیه های رسمی پیام داشته باشد. دیپلماسی فقط در ساختمان وزارتخانه ها، اتاق های مذاکره و متن توافق ها شکل نمی گیرد؛ گاه در فضای یک مسجد، حرم مطهر یا مجلس بزرگداشت یک عالم دینی، جلوه ای نمادین و متفاوت از ارتباط میان ملت ها پدیدار می شود.
حضور عبدالله بن سعود العنزی، سفیر عربستان سعودی در جمهوری اسلامی ایران

این حضور نباید بدون پشتوانه مستند، حامل پیام رسمی و پنهان ریاض تلقی شود؛ با این حال، تقلیل آن به یک برنامه عادی و فاقد معنای نمادین نیز می تواند بخشی از اهمیت این رویداد را نادیده بگیرد.

قم؛ فراتر از یک مقصد اداری

قم فقط یکی از شهرهای ایران نیست؛ این شهر جایگاه مهمی در مرجعیت شیعه و حوزه های علمیه دارد و حرم حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها در آن قرار گرفته است. از این رو، حضور نماینده رسمی عربستان سعودی در یک مراسم مذهبی و حوزوی در این شهر، به طور طبیعی با حضور او در یک نشست اداری یا ضیافت رسمی در تهران تفاوت دارد.

این رویداد خاطره ای تاریخی را نیز به یاد می آورد. در دوره زعامت آیت الله العظمی بروجردی، هنگامی که ملک سعود در سفر خود به ایران خواستار دیدار با این مرجع بزرگ شد، آیت الله بروجردی با آن دیدار موافقت نکردند؛ زیرا رعایت حرمت حرم حضرت معصومه سلام الله علیها برای ایشان اهمیت ویژه ای داشت. اصل این روایت، با تفاوت هایی در جزئیات، در منابع گوناگون نقل شده است.

با این حال، در بررسی این خاطره نباید وجه دیگری از شخصیت آیت الله بروجردی را فراموش کرد. ایشان ضمن تاکید جدی بر پاسداری از شعائر و جایگاه اهل بیت علیهم السلام، از مراجع برجسته شیعه در زمینه گفت و گو و تقریب میان مذاهب اسلامی نیز به شمار می رفتند. در سیره ایشان می توان دو رویکرد را همزمان مشاهده کرد: پافشاری بر هویت اعتقادی

احترام متقابل، بدون یکسان سازی اعتقادات

اکنون، پس از گذشت چند دهه، سفیر عربستان سعودی نه تنها به قم سفر کرده، بلکه در مراسم بزرگداشت یکی از مراجع بزرگ شیعه در مجموعه حرم حضرت معصومه سلام الله علیها نیز حاضر شده است.

آیا می توان این حضور را به معنای خاص فقهی و اعتقادی، زیارت دانست؟ تا زمانی که سخن صریحی از سوی سفیر یا گزارشی معتبر درباره نیت او منتشر نشده باشد، نمی توان چنین برداشتی را قطعی دانست. اما از منظر اجتماعی و دیپلماتیک، ورود محترمانه یک مقام رسمی عربستان به حرم و شرکت او در یک مراسم مذهبی، دست کم می تواند نشانه ای عملی از احترام به مکان، برگزار کنندگان و جایگاه دینی این آیین تلقی شود.

این تفکیک اهمیت زیادی دارد. حضور یک دیپلمات در مراسم مذهبی به این معنا نیست که مواضع اعتقادی کشور خود را تغییر داده است؛ همان طور که شرکت یک مقام شیعه در آیین مذهبی پیروان دیگر مذاهب نیز لزوما به معنای پذیرش تمام مبانی اعتقادی آنان نیست. دیپلماسی دینی

حضور در چارچوب روابط گسترده تر

سفر اخیر سفیر عربستان به قم در شرایطی انجام شده که او پیش از این نیز به این شهر سفر کرده بود. وی در دیدار با فعالان اقتصادی استان درباره توسعه همکاری ها و ارتباط مستقیم میان بازرگانان و نهادهای اقتصادی دو کشور گفت و گو کرده بود. بنابراین رفت و آمدهای او به قم را می توان بخشی از مجموعه ای گسترده تر از ارتباطات اجتماعی، اقتصادی و دیپلماتیک ایران و عربستان دانست.

در موضوع تشریفات دیپلماتیک نیز باید با دقت سخن گفت. مطابق ماده ۲۶ کنوانسیون وین درباره روابط دیپلماتیک، اعضای ماموریت های دیپلماتیک اصولا از آزادی رفت و آمد در قلمرو کشور میزبان برخوردارند؛ مگر آن که ورود به مناطقی به دلایل امنیت ملی محدود یا ممنوع شده باشد. در نتیجه، سفر سفیر از تهران به قم به خودی خود مشمول این برداشت عمومی نیست که هر سفر او باید با اجازه وزارت امور خارجه کشور میزبان انجام شود.

با این همه، اهمیت اصلی این رویداد در ملاحظات حقوقی خلاصه نمی شود، بلکه به انتخاب مقصد و مناسبت باز می گردد. دیپلماسی همیشه با امضای توافق نامه آغاز نمی شود؛ گاهی نقطه شروع آن اعتماد است. اعتماد نیز لزوما از مذاکرات بزرگ پدید نمی آید و می تواند از مجموعه ای از رفتارهای کوچک و نمادین شکل بگیرد؛ مانند حضور در مراسم یکدیگر، احترام به شخصیت های دینی و فرهنگی، دیدار دانشگاهیان، گفت و گوی عالمان مذاهب، رفت و آمد نخبگان و همکاری در حوزه های علمی، پزشکی و اقتصادی.

ایران و عربستان از کشورهای مهم و اثرگذار جهان اسلام هستند. هر دو کشور از پیشینه تاریخی، ظرفیت های انسانی، اقتصادی و مذهبی قابل توجهی برخوردارند و اختلافات آنها در دوره های مختلف بر تحولات منطقه اثر گذاشته است. از این منظر، هر ارتباط اجتماعی یا مذهبی میان نهادها و شخصیت های دو کشور می تواند فرصتی برای ارزیابی ظرفیت گفت و گو و کاهش برداشت های نادرست باشد؛ بدون آن که لازم باشد از پیش درباره نتیجه سیاسی آن داوری شود.

در چنین چارچوبی، حضور سفیر عربستان در آیین بزرگداشت یک مرجع تقلید شیعه، برای حوزه های علمیه، دانشگاه ها و مراکز فرهنگی نیز موضوعی درخور بررسی است. آیا می توان در کنار روابط رسمی دولت ها، مسیرهای بیشتری برای گفت و گوی علمی و مذهبی میان عالمان و نخبگان دو کشور ایجاد کرد؟ آیا موضوعاتی مانند میراث مشترک اسلامی، حج، تاریخ حرمین شریفین، نسخه های خطی، مطالعات اسلامی، پزشکی، دانشگاه و فرهنگ می توانند به شناخت بیشتر دو جامعه از یکدیگر کمک کنند؟

این پرسش ها از آن جهت اهمیت دارند که نباید این حضور را بی درنگ نشانه تغییر موضع مذهبی دانست یا در نقطه مقابل، آن را اقدامی کاملا تشریفاتی تلقی کرد.

تصویری که می تواند آغاز یک مسیر باشد

اهمیت این صحنه شاید در همین واقعیت خلاصه شود: سفیر عربستان سعودی در شهری حضور پیدا کرده که یکی از مهم ترین مراکز علمی شیعه در آن قرار دارد؛ در آیین بزرگداشت یک مرجع بزرگ شیعه شرکت کرده و این حضور در فضای حرم حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها شکل گرفته است.

صرف نظر از برداشت های مختلف درباره انگیزه ها و پیامدهای این رویداد، همین تصویر برای مناسبات مذهبی و دیپلماتیک دو کشور قابل توجه است. اگر در گذشته دغدغه آیت الله بروجردی این بود که حضور یک مقام سعودی در قم نباید با نادیده گرفتن حرمت حرم حضرت معصومه سلام الله علیها همراه شود، امروز با صحنه ای متفاوت روبه رو هستیم: نماینده رسمی عربستان سعودی در ایران، در مجموعه همین حرم مطهر و در مجلس بزرگداشت یکی از مراجع بزرگ شیعه حضور یافته است.

نباید از این تصویر نتیجه ای فراتر از ظرفیت واقعی آن گرفت، اما نادیده گرفتن معنای نمادین آن نیز درست نیست. تاریخ روابط ملت ها گاهی با توافق های بزرگ پیش می رود و گاهی با رفتارهایی کوچک اما معنادار.

شاید اهمیت چنین حضورهایی در این باشد که نشان می دهند، با وجود اختلاف های سیاسی و مذهبی، امکان یافتن زبان مشترک احترام همچنان وجود دارد. در این زبان، حفظ هویت مذهبی با گفت و گو منافاتی ندارد و احترام به مقدسات یکدیگر می تواند زمینه شناخت بیشتر و کاهش فاصله ها را فراهم کند.

قم و ریاض، تهران و مدینه، حوزه های علمیه و مراکز علمی و فرهنگی دو کشور، مجموعه ای گسترده از ظرفیت های دینی، تاریخی، علمی و تمدنی را در خود جای داده اند. بهره گیری از این ظرفیت ها در آینده به تدبیر، دوراندیشی و اراده دو طرف برای تداوم گفت و گو و تقویت اعتماد متقابل بستگی دارد.

با این حال، حضور اخیر سفیر عربستان سعودی در قم و شرکت او در مراسم بزرگداشت یکی از مراجع بزرگ شیعه در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها، رویدادی قابل تامل و شایسته ثبت در تاریخ مناسبات دینی و دیپلماتیک دو کشور است. می توان این رویداد را نه پایان یک مسیر، بلکه فرصتی برای گشودن راه های تازه در گفت و گو، شناخت متقابل و ارتباط میان نخبگان علمی، دینی و فرهنگی ایران و عربستان دانست.

شاید گام های مهم در روابط ملت ها از همین حضورهای آرام و نمادین آغاز شوند؛ از احترامی که در یک مجلس دینی ابراز می شود، از دستی که برای گفت و گو پیش می آید و از دری که به سوی شناخت متقابل گشوده می شود. مهم آن است که چنین فرصت هایی با هوشمندی شناخته شوند و در کنار پاسداری از هویت، باورها و حرمت شعائر مذهبی، به زمینه ای برای نزدیکی بیشتر دو ملت مسلمان و تقویت آرامش، تفاهم و همکاری در منطقه تبدیل شوند.

عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران