آیت الله شبیری زنجانی کیست؟ نگاهی به زندگی، دیدگاه ها و مواضع جنجالی او

سیدموسی شبیری زنجانی

شبیری زنجانی در سال ۱۳۰۶ در قم و در خانواده ای روحانی به دنیا آمد. پدرش، آیت الله سیداحمد زنجانی، از استادان حوزه قم بود و سال های طولانی در مدرسه فیضیه نماز جماعت اقامه می کرد. سیدموسی از دوران کودکی آموزش علوم حوزوی را آغاز کرد و بعدها نزد شماری از برجسته ترین فقیهان قرن چهاردهم هجری شمسی به تحصیل پرداخت.

او بیش از پنج دهه از عمر خود را در حوزه علمیه قم سپری کرد و در زمینه های فقه، اصول، رجال و حدیث به تدریس و پژوهش پرداخت. بخش قابل توجهی از شاگردانش بعدها در مراکز علمی و حوزوی به فعالیت ادامه دادند. دفتر او نیز در طول این سال ها رساله ها، استفتائات، مناسک حج، تقریرات دروس و آثار پژوهشی متعددی منتشر کرد.

درگذشت سیدموسی شبیری زنجانی در قم، پایان زندگی فقیهی بود که بیش از ۹۸ سال عمر کرد و مسیر علمی خود را از طلبگی در خانواده ای روحانی آغاز کرد و تا جایگاه مرجعیت تقلید ادامه داد.

تحصیل در قم و نجف در محضر استادان برجسته

شبیری زنجانی در سال های نخست فعالیت علمی خود، دو بار به نجف سفر کرد و در درس فقیهان آن حوزه حضور یافت. در سوابق تحصیلی او، شرکت در درس خارج فقه آیت الله سیدعبدالهادی شیرازی و آیت الله سیدمحسن حکیم ثبت شده است. او همچنین از محضر آیت الله سیدابوالقاسم خویی در درس های فقه و اصول بهره برد.

در قم، آیت الله سیدحسین بروجردی و آیت الله سیدمحمد محقق داماد از استادان مهم او بودند. شبیری زنجانی سال های زیادی در درس محقق داماد شرکت کرد و بنا بر برخی گزارش ها، حدود ۲۱ سال در درس خارج فقه او حضور داشت. در همان حلقه علمی، چهره هایی مانند امام موسی صدر و شهید سیدمحمد بهشتی نیز حضور داشتند.

بخشی از خاطرات و اطلاعات مربوط به استادان و عالمان حوزه در مجموعه «جرعه ای از دریا»

شروع تدریس و شکل گیری درس خارج

شبیری زنجانی از دهه های میانی قرن چهاردهم شمسی تدریس در حوزه قم را آغاز کرد. او مدتی در مدرسه حقانی نیز به آموزش متون حوزوی پرداخت و کتاب هایی مانند شرح لمعه، مکاسب، رسائل و کفایه را تدریس کرد.

در سال های ابتدایی، درس های او برای گروهی محدود از طلاب برگزار می شد؛ اما به تدریج شمار حاضران افزایش یافت و فعالیت آموزشی او از متون مقدماتی به مباحث تخصصی فقه و اصول رسید.

درس خارج فقه او با مباحث کتاب الحج

رسیدن به جایگاه مرجعیت

سال ۱۳۷۳ و درگذشت آیت الله محمدعلی اراکی، نقطه عطفی در جایگاه عمومی شبیری زنجانی به شمار می رفت. در آذر همان سال، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم فهرستی شامل هفت فقیه واجد شرایط مرجعیت منتشر کرد که نام سیدموسی شبیری زنجانی نیز در کنار سیدعلی خامنه ای، محمدتقی بهجت، محمدفاضل لنکرانی، حسین وحید خراسانی، میرزا جواد تبریزی و ناصر مکارم شیرازی در آن دیده می شد.

در آن مقطع، پس از درگذشت آیت الله اراکی، موضوع معرفی مراجع جدید به یکی از بحث های مهم حوزه قم تبدیل شده بود. جامعه روحانیت مبارز تهران نیز فهرست جداگانه ای ارائه کرد. شبیری زنجانی پس از آن به عنوان یکی از مراجع تقلید قم به تدریس، پاسخگویی به استفتائات و انتشار رساله و آثار فقهی ادامه داد.

آثار علمی و مجموعه جرعه ای از دریا

میراث مکتوب شبیری زنجانی شامل تقریرات درس ها، رساله های فقهی، پاسخ های استفتائات و پژوهش هایی در حوزه رجال و تاریخ است. از آثار فقهی او می توان به «تحریر الجواهر»

او در زمینه حدیث و رجال نیز تعلیقات و تحقیقات متعددی منتشر کرد که از جمله آنها می توان به تعلیقات رجالی بر منابع حدیثی و «تعلیقات الرجالیة»

با این حال، «جرعه ای از دریا»

اقامه نماز بر پیکر آیت الله منتظری

یکی از تصاویر ماندگار از حضور شبیری زنجانی در عرصه عمومی حوزه، به مراسم تشییع آیت الله حسینعلی منتظری در آذر ۱۳۸۸ مربوط است. پس از انتقال پیکر آیت الله منتظری به حرم حضرت معصومه، نماز میت به امامت آیت الله موسی شبیری زنجانی اقامه شد.

این اقدام از آن جهت مورد توجه قرار گرفت که آیت الله منتظری در سال های پایانی عمر خود از منتقدان جدی بود و روابطش با بخش هایی از ساختار رسمی قدرت با تنش همراه شده بود.

نام شبیری زنجانی بعدها در موضوع پرونده احمد منتظری نیز مطرح شد. بر اساس روایت احمد منتظری، شبیری زنجانی از آیت الله محمدعلی استادی خواست نامه ای برای آیت الله خامنه ای ارسال کند و در آن، اجرای حکم زندان احمد منتظری را به مصلحت نداند. احمد منتظری گفته بود پاسخ کتبی این بود که مطابق نظر شبیری زنجانی عمل شود و پس از آن، اجرای حکم به حالت تعلیق درآمد. این روایت در گفتگویی در سال ۱۳۹۶ بیان شد.

دیدار با خاتمی و واکنش محمد یزدی

پاییز ۱۳۹۷ یکی از پرحاشیه ترین دوره های حضور اجتماعی شبیری زنجانی بود. در آن زمان تصاویری از دیدار او با چهره هایی مانند سیدمحمد خاتمی، عبدالله نوری، محمد موسوی خوئینی ها، غلامحسین کرباسچی و عبدالمجید معادی خواه منتشر شد. این دیدار در منزل عبدالله نوری در تهران برگزار شده بود.

انتشار تصاویر، واکنش محمد یزدی، رئیس وقت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، را در پی داشت. او در نامه ای سرگشاده خطاب به شبیری زنجانی، درباره این دیدار و رعایت جایگاه مرجعیت و رابطه با نظام و رهبری مطالبی مطرح کرد. نامه محمد یزدی بازتاب گسترده ای در حوزه و فضای سیاسی کشور داشت.

دفتر شبیری زنجانی اعلام کرد که او و دفترش درباره این نامه موضعی ندارند و شاگردان و طلاب او پاسخ خواهند داد. همزمان، گروهی از استادان حوزه قم با انتشار بیانیه هایی از جایگاه مرجعیت شبیری زنجانی دفاع کردند و نسبت به آنچه تخریب مرجعیت می دانستند، واکنش نشان دادند.

اظهارنظر درباره مفهوم مرجعیت

پیش از این رویداد نیز دیدگاه منسوب به شبیری زنجانی درباره مفهوم مرجعیت بازتاب فراوانی پیدا کرده بود. در سال ۱۳۸۸ و هنگام بحث درباره فهرست مراجع تقلید، از او درباره امکان خلع مرجعیت پرسش شد.

او در پاسخ گفته بود چنین مفهومی در شریعت وجود ندارد؛ زیرا مرجعیت جایگاهی نیست که فرد یا نهادی آن را اعطا کرده باشد تا بتواند پس بگیرد. از نگاه او، مرجعیت به توان علمی و جایگاه فقهی فرد وابسته است. این دیدگاه در بحث های مربوط به جایگاه مراجع و نسبت نهادهای حوزوی با مرجعیت مورد توجه قرار گرفت.

آخرین دیدار با رئیس جمهور

شبیری زنجانی در ماه های پایانی زندگی خود نیز در قم با برخی مسئولان دیدار داشت. در ۸ تیر ۱۴۰۵، مسعود پزشکیان، رئیس جمهور، در سفر به قم با او دیدار کرد. در این ملاقات درباره وضعیت کشور، تحولات ماه های اخیر و مسائل اقتصادی و اجتماعی گفتگو شد. پزشکیان همچنین توضیحاتی درباره منابع مسدود شده ایران در قطر ارائه کرد.

چند روز پیش از درگذشت شبیری زنجانی، دفتر او درباره وضعیت جسمانی اش اطلاعیه ای منتشر کرد. بر اساس این اطلاعیه، او شامگاه جمعه ۲۷ شهریور به دلیل عارضه ریوی در بیمارستان قم بستری شده و تحت مراقبت پزشکی قرار گرفته بود. پس از آن نیز گزارش هایی درباره خونریزی معده و وخامت شرایط جسمانی او منتشر شد.

دیدگاه شبیری زنجانی درباره ازدواج موقت

در سال ۱۳۸۸، هفته نامه پنجره پرونده ای درباره ازدواج موقت

پرسش های مطرح شده درباره اجازه ولی برای عقد دختر بالغ، شرایط اضطراری افراد، امکان عقد موقت بدون اجازه ولی، حکم ترویج این نوع ازدواج و همچنین حکم تقبیح آن بود.

شبیری زنجانی درباره پرسش نخست اعلام کرد عقد دختر باکره، حتی در صورت بالغ و رشید بودن، به اجازه ولی نیاز دارد. او درباره پرسش دوم نیز تصریح کرد اگر خودداری از ازدواج، فرد را در معرض گناه قرار دهد، ولی باید با ازدواج دائم یا موقت او موافقت کند و در صورت مخالفت بدون دلیل، حق تصمیم گیری او ساقط می شود.

در پاسخ به پرسش سوم، این مرجع تقلید عقد بدون اجازه ولی را معتبر ندانست. او درباره دو پرسش پایانی گفت ازدواج موقت از انواع ازدواج مشروع است