به گزارش رکنا، فاطمه پاقلعه نژاد: مخاطبان سینمای ایران این روزها تنها به جلوی دوربین توجه می کنند و کاری به عوامل پشت دوربین یک فیلم سینمایی ندارند، سینمای ایران دیگر ارزش های پیشین خود را از دست داده است و حسابی بازیگر محور شده است.

در این میان چهره های شاخصی در حوزه های مختلفی چون فیلمبرداری، صدابرداری، تدوین و ... مشغول فعالیت بوده و هستند که اگر نبودند هیچ فیلم شاخصی در سینمای ما ساخته و اکران نمی شد. اصغر رفیعی جم نمونه ای از همین چهره هاست. فیلمبرداری باسابقه ای که به گفته خودش بیش از ۵۰ سال در سینمای ایران پشت دوربین نشسته و تصاویر بسیار زیبایی را برای تماشاگران گرفته است؛ از «دزد و نویسنده» کاظم معصومی و «سگ کشی» بهرام بیضایی تا «سلطان» و «اعتراض کیمیایی».

او که این روزها کمتر به فعالیت می پردازد و گزیده کار شده است، به تازگی مهمان کافه خبر بود و درباره اوضاع امروز سینمای ایران سخن گفت و به مرور خاطرات خود پرداخت که در ادامه می خوانید.

در بحث دستمزدها در دهه ۶۰ و ۷۰ تفاوت دستمزد بازیگران با سایر عوامل مانند امروز بود؟ به عنوان مثال دریک فیلم دو بازیگر دو و نیم میلیارد تومان گرفتند درحالی که کل بودجه فیلم ۱۰میلیارد تومان بوده است.

اصولا هنرپیشه به معنای واقعی حتی در خارج هم دستمزد بالاتری نسبت به فیلمبردار معروف کار می گیرد اما در ایران تفاوت خیلی زیاد است و به نظرم تقصیر گردن دفاتر پخش و تهیه است. وقتی مدیر سینما می گوید اگر فلان بازیگر در فیلم باشد اجازه نمایش می دهم، آن وقت بازیگر را پررو می کند که دستمزد میلیاردی بخواهد.

سپس بخش عمده بودجه دو، سه میلیاردی یک فیلم را دو بازیگر می گیرند و مابقی باید بین تمامی عوامل تقسیم شود. در دهه ۶۰ و ۷۰ اصلا به این صورت نبود اما الان آنقدر کارهای تکنیکی را ساده گرفتند که فقط بازیگر مطرحی در فیلم باشد برایشان کافی است و تلاش می کنند مسایل فنی را با ارزان ترین حالت ممکن جمع کنند و اصلا به تجربه فیلمبردار یا سایر عوامل توجهی نمی کنند.

وقتی من می گویم برای این سینما متاسف هستم و علاقه ای ندارم راجع به آن صحبت کنم از حسادت نیست، بلکه برای این است که هیچ چیز سر جای خودش نیست. برای چه باید گلزار به عنوان یک بازیگر چه به مخاطب می دهد؟

می گویند تماشاگر به سینما می آورد.

من واقعا برای این دست تماشاگران متاسفم. زمانی تماشاگر به عنوان مثال کار علی نصیریان، یک بازیگر درجه یک را می بیند، یا در نمونه های خارجی کار آل پاچینو را می بیند تا یاد بگیرد اما از گلزار چه می خواهد یاد بگیرد؟

آن زمان که مردم در صف می ایستادند تا به سینما بروند و فیلم ببینند، برای کارگردانی چون بهرام بیضایی، فیلمنامه خوب کار و مسایلی از این دست بود اما امروز تماشاگر تلاش می کند که در سینما گلزار را ببیند؟ مانند او هزار نمونه در خیابان های تهران می بینیم، گلزار نه از نظر شخصیتی بلکه به عنوان یک بازیگر دیدن دارد؟

اینجاست که متاسف می شوم هنرمندی چون تقوایی باید بیکار باشد، آدمی چون بهرام بیضایی که یک دانشگاه بود را باید از دست بدهیم. من با بیضایی ۱۰، ۹ فیلمنامه قرارداد بستیم که برخی از آنان به تولید نرسید مانند «اتفاق خودش نمی افتد»، «مقصد»، «چه کسی رئیس را کشت» و... این فیلم ها نباید ساخته شود و کارگردانانی چون منوچهر هادی و امثال آن ها باید اینچنین پرکار شوند و فیلم و سریال را باهم بسازند.

تاسف می خورم ابوالحسن داودی ناگهان به سمتی می رود که نتیجه اش «هزارپا» می شود. چرا؟ به نظرم مشکلات اقتصادی و اجتماعی، تحریم ها، سلیقه مخاطبان، عملکرد مسئولان فرهنگی و ... همه بر این اتفاق تاثیرگذار است. مسئولان فرهنگی ما هیچ دانش و شناختی از سینما و تئاتر ندارند.

تصویر

اینجاست که متاسف می شوم هنرمندی چون تقوایی باید بیکار باشد، آدمی چون بهرام بیضایی که یک دانشگاه بود را باید از دست بدهیم. من با بیضایی ۱۰، ۹ فیلمنامه قرارداد بستیم که برخی از آنان به تولید نرسید

فکر می کنید این روند از چه زمانی در سینما آغاز شد؟

از اوایل دهه ۸۰ این روند آغاز شد و کارگردانان مخاطب را بسیار سطح پایین تصور کردند و همه مسایل بر مادیات متمرکز شد. وقتی دولت بر تهیه و تولید دخالت می کند نتیجه ای جز آنچه می بینیم رقم نخواهد خورد و سینما به ابتذال کشیده می شود.

ولی دولت بیشترین دخالت را در دهه ۶۰ داشت.

ولی دخالت درستی بود چون آن ها آگاهی داشتند، علاقه مند بودند و دزد نبودند. مانند محمد بهشتی که دلسوز بود. الان فلان مسئول من رفیعی جم را که ۵۰ و چند سال است در سینما زحمت کشیده ام را نمی شناسد آن وقت فلان خانم بازیگر را که تازه وارد سینما شده می شناسد.

به نظر شما فارغ از مناسبات مدیران و فیلمسازان، مناسبات اهالی سینما نسبت به هم در مقایسه با دهه ۶۰ و ۷۰ تغییر کرده است؟

طبیعتا مشکلات عدیده ای که به لحاظ اقتصادی و فرهنگی وجود دارد ممکن است این مناسبات را تغییر دهد. امروز سینماگران جدید آنقدر ساده به مسایل نگاه می کنند که فکر می کنم مخاطب را نادان می پندارند و خوراکی که برایشان تهیه می کنند آثار همین افرادی است که می بینیم.

همه مشکلات به مسئولان و مدیران باز نمی گردد، به عنوان مثال سر فیلم «وقتی همه خوابیم» چقدر به بهرام بیضایی حمله شد.

سر یک فیلم تهیه کننده می خواست فلان بازیگر زن حضور داشته باشد، خواسته پلیس این بود که بر روند ساخت فیلم نظارت داشته باشد، یعنی چه؟ سینما با این مسایل جور در نمی آید.

برای همین به این فیلم رسید که نقد مناسبات سینمای ایران بود اما منتقدان هم خیلی به آن تاختند.

همه مشکلاتی که به وجود آوردند باعث شد بیضایی علی رغم میلی باطنی اش با همان شرایط فیلم را بسازد.

به سراغ بهرام بیضایی برویم که همکاری های مشترکی باهم داشتید تا زمانیکه او کار آخر خود را با دلخوری ساخت؛ چگونه باهم آشنا شدید و این دوستی شکل گرفت؟ الان چقدر سینمای ایران نبود بیضایی را احساس می کند.

سینما بدون بهرام بیضایی یعنی هیچ، ممکن است خیلی از کارگردانان ناراحت شوند اما یکی از مهره هایی که در زمان خود موثر بود و می توانست امروز هم تاثیرگذار باشد، بهرام بیضایی بود. او سینما، بازیگری و تکنیک را خیلی خوب می شناخت و به نظرم برای خود یک دانشگاه بود.

وقتی سر فیلم آخر خود، «لبه پرتگاه» ناراضی و ناراحت بود، دلیل داشت. وقتی پلیس نظارت دائمی بر روند ساخت فیلم داشت و از طرف دیگر بیرون از فیلمنامه تهیه کننده فشار می آورد که فلان بازیگر زن حتما حضور داشته باشد، این مسایل چه معنا دارد؟ فیلمی که اینطور ساخته شود برای کارگردانانی است که تنها برایشان مهم است فیلم بسازند ولی بهرام بیضایی که زیر بار این قضیه نمی رود، بلکه به تمامی وجوه یک بازیگر یا عوامل دیگر برای همکاری نگاه می کند. در نهایت این دخالت ها باعث شد تا با «وقتی همه خوابیم» وضعیت سینمای ایران را نشان دهد و درست است.

سینما بدون بهرام بیضایی یعنی هیچ، ممکن است خیلی از کارگردانان ناراحت شوند اما یکی از مهره هایی که در زمان خود موثر بود و می توانست امروز هم تاثیرگذار باشد، بهرام بیضایی بود. او سینما، بازیگری و تکنیک را خیلی خوب می شناخت و به نظرم برای خود یک دانشگاه بود

وقتی سراغ این فیلم رفت، تصمیم رفتن از ایران را گرفته بود؟

من که جای او نیستم و نمی دانم.

اینکه می گویند بیضایی کم کار بوده درست نیست؟

نه هرگز، او فیلمنامه برای ساخت بسیار داشت اما نمی گذاشتند بسازد. بیضایی در آن زمان آنقدر انرژی، ایده و علاقه داشت که می توانست هر دو سال حداقل یک فیلم بسازد. الان در خانه من بسیاری از سناریوهای بیضایی موجود است و او خیلی علاقه مند به فیلمسازی بود اما نشد. جدا از بیضایی، ناصر تقوایی هم نتوانست کار کند، به جز فیلم «تعزیه» با او همکاری نداشتم اما چرا باید این آدم بیکار باشد؟ کارگردانی خوش تکنیک، خوش فکر با پیشینه بسیار قوی که داشت.

«تعزیه» یک کار مستند و تاریخ شفاهی بی نظیر است، به نظرتان امروز تا چه اندازه جای خالی اش احساس می شود؟

تا آنجایی که به یاد دارم این فیلم را وزارت ارشاد با سفارش یونسکو ساخت ولی کار شاخص خیلی خوبی بود، من هیچ وقت فیلم را ندیدم تا دو هفته پیش که موزه سینما من را برای نمایش این فیلم دعوت کردند و برای نخستین بار «تعزیه» را دیدم.

تقوایی در ۶۰ دقیقه تمام ماجرای واقعه کربلا را به بهترین شکل تعریف کرده بود که فلان کارگردان در یک سریال ۳۰ قسمتی توانست از عهده روایت آن بربیاید. نمی دانم چرا تقوایی نتوانست فیلم بسازد.

پس از مهاجرت بهرام بیضایی، شما دو سال بعد پیگیر مجوز فیلم «اشغال» بودید، این درخواست از طرف خود ایشان بود؟

نه به هیچ وجه. این درخواست را بنیاد سینمایی فارابی توسط آقای ملکان عنوان تهیه کننده ارائه کرده بود و من نماینده بیضایی برای بستن قرارداد بودم. من می دانستم که این درخواست عملی نمی شود و خیلی هم وقت ما را گرفت. فیلمنامه «اشغال» را قرار بود پس از «شاید وقتی دیگر» بسازیم و حتی لوکیشن را هم در مشهد دیده بودیم اما پس از سال ها دوباره به جریان افتاد و ما را در ورطه ای انداختند که با فارابی شاید به نتیجه برسیم ولی پس از رفت و آمدهای متعدد همکاری صورت نگرفت.

چرا نشد؟

نمی دانم، به ما نمی گفتند که به عنوان مثال ممنوع الفعالیت هستید یا علل دیگری دارد. فکر می کنم تنها می خواستند بیضایی را به ایران بیاورند.

شما با کارگردانان مطرحی چون ایرج قادری در «توتیا» همکاری داشتید، درباره او و تفاوت سینمای او با کارگردانی چون بیضایی صحبت کنید؟

مقایسه این دو کارگردان به نظرم غلط است، این سینما و منی که در این حوزه کار می کنم به لحاظ اقتصادی نیاز به درآمد دارم و باید با فیلمسازان مختلفی کار کنم. سینما، سینماست و ایرج قادری هم سینمای خاص خود را دارد، او آثار مبتذلی نداشت و به هر حال وابسته به سینمای بدنه است و من هم وارد ماجرای آن فیلم شدم، درصدی شریک بودم تا به لحاظ اقتصادی بتوانم خودم را اداره کنم.

ایرج قادری بسیار آدم دقیق، باهوش و منظمی در چارچوب سینمای خود بود و کارش را بلد بود. او علاقه مند به ساخت فیلمی بود که با مخاطب ارتباط بیشتری برقرار کند و در همه دنیا هم چنین سبک و سیاق فیلمسازی وجود دارد و اصلا قرار نیست مقایسه ای انجام دهیم. ما وقتی به فیلمسازان این روزها نگاه می کنیم می بینیم که بسیار اشتباه دارند و اصلا با فنون و اصول اولیه آشنا نیستند.

بهمن فرمان آرا چند وقت پیش با اشاره به وضعیت امروز سینمای ایران گفتند صد رحمت به فیلمفارسی، شما هم چنین نظری دارید؟

بله با فیلم هایی که در سال های اخیر دیده ام واقعا صد رحمت به فیلمفارسی. به هر صورت فیلمفارسی ها هر نوع پرداخت و داستانی که داشت در فضای خودش قابل قبول بود، مثلا فیلم هایی که فردین و بهروز وثوقی کار می کردند و به نظرم خیلی موفق تر هم بودند چون وضعیت نوشتن سناریو و ممیزی خیلی خوب بود.

فکر می کنم بخشی از مشکلات امروز ناشی از سخت گیری ها در صدور مجوز، کمبود آگاهی و البته سرسری گرفتن سینماست. سینما اینطور نیست، مدیر و مدبر می خواهد، کسانی را می خواهد که فکر و استعدادیابی کنند. ما از کمبودها و مشکلات می گوییم اما فیلمسازان جوان خوبی مانند سعید روستایی، چنگیز جلیلوند و هومن سیدی داریم.

ایرج قادری بسیار آدم دقیق، باهوش و منظمی در چارچوب سینمای خود بود و کارش را بلد بود. او علاقه مند به ساخت فیلمی بود که با مخاطب ارتباط بیشتری برقرار کند و در همه دنیا هم چنین سبک و سیاق فیلمسازی وجود دارد

تصویر

از فیلم «قسم» محسن تنابنده هم دیدم تعریف کرده بودید؟

من با ایشان هیچ آشنایی نداشتم و به واسطه مرحوم خشایار الوند به تماشای فیلم «قسم» نشستم و دیدم فیلم خوب و بسیار سختی را ساخته است. به علیرضا داودنژاد گفتم که تو هیچ وقت حوصله ساخت چنین فیلمنامه ای نداشتی. اما متاسفانه این روزها حجم کارهای بسیار بد زیاد است.

شما با علیرضا داودنژاد در «مصائب شیرین» همکاری داشتید، ژانر سینمای او چگونه است؟

ما رفت و آمد نزدیک و خانوادگی باهم داشته و داریم و این ارتباط تاثیر مثبتی بر همکاری ما گذاشت و باعث شد نتیجه خوبی هم داشته باشد.

شما تقریبا تا آخرین فیلم های خوب مسعود کیمیایی همراه او بودید، درباره ایشان بگویید، کاریزمای معروفی که از کیمیایی سراغ داریم را شما هم درک کردید؟

به هرحال پیشینه کیمیایی، کارگردانی که «گوزن ها» و «قیصر» را ساخته است برای بازیگر و فیلمبردار بسیار مهم است. این فیلم ها در زمان خود بسیار شاخص بودند و من هم وقتی به عنوان فیلمبردار وارد کار او شدم به عنوان خالق «گوزن ها» و «قیصر» به او نگاه می کردم و این میزان علاقه باعث شد تا فیلمبرداری خوبی برایش انجام دهم. به هر صورت کیمیایی دوست داشتنی است.

ارتباط او با بازیگران در آن سال ها چطور بود؟

خیلی خوب بود، من او را بسیار صمیمی تر از سایر کارگردانان می دیدم. فکر و ذهنش همواره با نقشی و پرسوناژی که برای بازیگر چیده است همراه بود و به نظرات بازیگران گوش می کرد و این اتفاق خیلی برای من قابل احترام بود.

یکی از آخرین فیلم هایی که کار کردید، «یتیم خانه ایران» بود چه شد در این فیلم حضور پیدا کردید؟

این فیلم حیف شد، من برای حضور در این فیلم با بیضایی مشورت کردم و دلیل بودن هم فضا و قصه خوب فیلم بود، چون ماجرای واقعی تاریخ ایران را روایت می کرد. ولی متاسفانه نتیجه آنطور که من فکر کردم نشد و به آقای طالبی هم گفتم وقتی قصه را خواندم دوست داشتم متریال کار را به نویسندگان خوبی بسپارد تا فیلمنامه زیبا و قوی نوشته شود اما این اتفاق نیفتاد و یادم هست پلان های طولانی زیبایی که کار کردیم در مونتاژ حذف شد و خیلی متاسف شدم.

پایان بندی فیلم که به گرفتن قایق انگلیسی ها منتهی می شود هم در سناریو بود و در ذهنم مشابه «تایتانیک» آمد اما در مجموع این فیلم می توانست بهتر از این باشد.

دو کارگردان که وابسته به طیف های سیاسی متفاوتی هستند، به موضوع قحطی در ایران در زمان جنگ جهانی می پردازند، فیلمنامه و نگاه این دو کارگردان را چگونه دیدید؟

امکان قیاس وجود ندارد، پشت «اشغال» فکر و اندیشه دیگری بود و «یتیم خانه ایران» جنبه تبلیغاتی داشت، نمی خواهم فیلم آقای طالبی را رد کنم اما «اشغال» اگر ساخته می شد قطعا یک فیلم متفاوتی بود. به نظرم اگر این مسایلی که گفتم در «یتیم خانه ایران» رعایت می شد خیلی فیلم بهتری می شد.

درباره مرحوم سپانلو هم برای ما صحبت کنید.

من از نظر شخصیت سپانلو را خیلی دوست داشتم و ارتباط قلبی و خوبی باهم داشتیم، خیلی خوشحال شدم وقتی او جلوی دوربین من آمد. واقعا حیف شد.

شهاب حسینی آن زمان شروع کارش بود.

همان زمان معلوم بود که بازیگر مستعدی است، من فیلم های اول بازیگرانی مانند خسرو شکیبایی، هدیه تهرانی، فریبرز عرب نیا، محمدرضا فروتن، فاطمه معتمدآریا، ابوالفضل پورعرب و ... را کار کردم.

این بازیگران ویژگی خاصی داشتند که توانستند ستاره شوند؟

قصد تجزیه و تحلیل ندارم ولی به هر صورت مستعد بودند. هر کسی موفق می شود استعداد و علاقه دارد.

کار کردن با بازیگرانی که به واسطه چهره مشهور شدند با بازیگرانی که به واسطه توانایی به شهرت رسیدند تا چه اندازه سخت بود؟ به عنوان مثال در «لبه پرتگاه».

در «لبه پرتگاه» وقتی قرار شد گلزار یا مهران مدیری بازی کنند، من خوشحال بودم کسی پشت دوربین است که بلد است از توانایی بازیگری آن ها استفاده کند و قطعا برایشان خیلی خوب می شد.بیشتر بخوانیدبرای ورود به کانال تلگرام ما کلیک کنید.

آیا این خبر مفید بود؟